Ο ΑΡΧΙΛΟΧΟΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΠΟΛΕΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ ΤΟΥ ΦΙΛΟΥ ΛΟΓΙΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΤΖΙΜΗ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ

6.                          Ο ΑΡΧΙΛΟΧΟΣ
       ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΠΟΛΕΜΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ ΤΟΥ ΦΙΛΟΥ, ΛΟΓΙΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
                    ΤΖΙΜΗ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ                     

Όπως πολύ συχνά και ορθά ισχυρίζεται ο Τζίμης Παπανικολόπουλος, «ένα σύγγραμμα δεν πρέπει ν’αρκείται μόνο στην ωραία γλώσσα και γενικά στην τέχνη του λόγου, αλλά επειδή η γραφή είναι και όχημα νοημάτων, πρέπει να μεταφέρει κι ανάλογης ποιότητας νοήματα».       
     Στο κείμενο αυτό για τον Αρχίλοχο (ο οποίος Αρχίλοχος ανά τους αιώνες θεωρείται θαυμάσιος ποιητής μα αμφιλεγόμενος άνθρωπος), ο Τζίμης Παπανικολόπουλος, «παρανοεί» σκόπιμα τις προθέσεις του ποιητή, πλέκοντας ένα θαυμάσιο αντιπολεμικό, αντιηρωικό, αντιιδεολογικό «ιδεολόγημα» που ως τέτοιο δεν «δέχεται» αντιρρήσεις.  Εγώ όμως επειδή ισχυρίζομαι ότι είμαι Έλληνας, σ’αυτήν την πολύχρωμη και άρτια γλώσσα του φίλου μου, θα ορθώσω, έστω με την αδέξια και πτωχή γλώσσα μου, μιαν άλλην οπτική, η οποία διεκδικεί τουλάχιστον να έχει τη λογική με το μέρος της.

απ. 6D. ή  5W.
Κάποιος απ’τους Σάιους θα χαίρεται με την λαμπρή ασπίδα που άθελά μου πέταξα στους θάμνους. Μα τι με νοιάζει τώρα η ασπίδα εκείνη, δεν πα’να χαθεί θα βρώ καλύτερη από δαύτη. Φτάνει που γλίτωσα.

"Άθελά μου πέταξα":   Όχι άθελά του, τον ανάγκασαν οι Σάιοι με τον πατριωτισμό και τη γενναιότητά τους, να την πετάξει και να το βάλει στα πόδια.   Αυτό σημαίνει ότι στη μάχη που υπαινίσσεται το ποίημα, ο μισθοφόρος που είναι συνήθως θρασύδειλος και επιτίθεται για να λεηλατήσει αυτούς που θεωρεί αδυνάτους, δεν μπαίνει στο ίδιο καλάθι με το Σάιο που προστατεύει το σπίτι του. Αλλά ούτε ισχύει η ρήση που εκτιμά πολύ ο συγγραφέας: «όταν δυο στρατοί μάχονται ένας μεγαλύτερος στρατός αυτοκτονεί».
     Ο μισθοφόρος δεν υπερασπίζεται κανενός ιδεολογία, είναι πάντα πλιατσικολόγος κι έχει την «εντιμότητα» να δολοφονεί για το χρήμα. Το ίδιο ισχύει και για όλους τους επιθετικούς στρατούς κάθε εποχής. Π,χ, οι Σπαρτιάτες πάντα επιτίθεντο λεηλατώντας κι υποδουλώνοντας του γειτόνους τους.  ―Οι γείτονές τους όμως έπρεπε να αμυνθούν―.
    Ο Αρχίλοχος κι ο Όμηρος, περιγράφοντας δυο πολέμους ληστρικούς, ο ένας ιδεοποιεί το δικό του, ενώ άλλος τον απομυθοποιεί.  Καί τις δυο περιπτώσεις σήμερα, θαυμάζουμε ως οχήματα τέχνης και όχι ιδεολογίας.                                                                                                                                         
    Το θέμα όμως δεν είναι τόσο απλό, όσο παρουσιάζεται για να στηρίζει τις αντιπολεμικές προθέσεις του συγγραφέα, ούτε νομίζω ότι ο συγγραφέας δεν γνωρίζει αυτά που ισχυρίζομαι· απλά του χαλάω το αντιιδεολογικό «παιγνίδι», λέγοντας πράγματα που κι ο ίδιος γνωρίζει.     Κι αν μας εντυπωσιάζει ο Αρχίλοχος σ’αυτό του το ποίημα με την απαράμιλλη τέχνη του, ξέρουμε ότι «γαργαλάει» την αίσθηση της ανεντιμότητας που όλοι κουβαλάμε κρυφά μέσα μας, την οποία οι πιο ανέντιμοι από μας ονομάζουν ρεαλισμό, ενώ οι βάρβαροι ονομάζουν γενναιότητα και ο πιο υπέροχος τρόπος αυτού του είδους, είναι του Ομήρου.
     Ο Αρχίλοχος λοιπόν, παρουσιάζοντας ως ρεαλισμό την ατιμία με την απαράμιλλη τέχνη του, φέρνει στην επιφάνεια το ερώτημα: ποιός είναι χειρότερος, ο ρεαλιστής ή ο ιδεαλιστής άτιμος;   Άραγε η σφαγή για πλιάτσικο ή μισθό προσφέρεται γι’αντιπολεμική ποίηση, ακόμα κι αν είναι τόσο χαριτωμένη;

απ. 61D. ή 101W.
Αν και επτά οι πεσόντες
αλείψαμε τα πόδια μας με το αίμα τους
και χίλιοι πήγαμε για πληρωμή

Αν υπήρξε μάχη στην οποίαν οι χίλιοι βγήκαν νικητές, όλοι δικαιούντο πληρωμής. Αν ήταν επιδρορομή λεηλασίας ενός μικρού οικισμού (αφού οι νεκροί ήταν τόσο λίγοι, κι ενώ δεν αναφέρονται δικές τους απώλειες), θα έπρεπε να σφαγιαστούν όλοι οι κάτοικοι του οικισμού για να μην υπάρξουν μάρτυρες. Τότε πιθανόν η πληρωμή να γινόταν «κατ’αποκοπή, με το κεφάλι», για να προλάβουν να τους ξεκάνουν όλους.  Στους στίχους λοιπόν αυτούς, εγώ δεν βλέπω απομυθοποίηση του ψευτοηρωισμού.  Θα μπορούσε αυτό να θεωρηθεί ως «χαριτωμένο καλαμπούρι» μεταξύ άθλιων ψευτοπαλικαράδων αλητών που συχνά επιτίθεντο ενάντια αόπλων και αδύναμων κατοίκων απομακρυσμένων περιοχών. Λήστευαν σκοτώνοντας όλους τους κατοίκους και φυσικά όσα γυναικόπαιδα δεν είχαν εμπορική αξία, για να μη μαθευτεί ποιοι έκαναν την επίδρομή. Ήταν κάτι σαν πειρατές της στεριάς που διπλάρωναν όσα πλοία θεωρούσαν του χεριού τους.
     Δεν μας λέει λοιπόν τι ήταν αυτοί οι επτά πεσόντες, ούτε τον νοιάζει, επικεντρώνεται στο «καλαμπούρι» που ακολουθεί.
     Ο κόσμος που περιγράφεται εδώ ήταν ο κόσμος βαρβάρων, που υποτίθεται ότι οι Έλληνες, μολονότι υπέπιπταν σε τέτοιες πρακτικές, δεν επικροτούσαν ηθικά, για να τις ανεβάσουν στο ύψος της ποίησης.  Είναι σαν οι μακελάριδες στα κρεματόρια των ΝΑΖΙ, να συντάσουν στίχους για τον τρόπο που εκτελούσαν τα «γενναία καθήκοντά» τους.
      Αντίθετα  η εκστρατεία  στην Τροία μπορεί να έχει κάποια ισχνά επιχειρήματα δικαίου και γι’αυτό ηρωισμού, αφού οι Τρώες ως υπερδύναμη, μάλλον εξανάγκαζαν τα διερχόμενα από τα Δαρδανέλια πλοία να πληρώνουν βαρύ φόρο.

απ. 60D. ή 114W.
Δε με θαμπώνει ο μέγας στρατηγός με ανοιχτές αρίδες,
γαύρος, με κατσαρό μαλλί και ξουρισμένο γένι.
Ας είναι στραβοκάνης και κοντός
μα να πατάει γερά και να το λέει η καρδιά του

Η ομηρική ωραιολογία είναι ηθικά πιο αποδεκτή απ’τον κυνισμό του Αρχίλοχου. Γιατί αυτός ο κυνισμός του Αρχίλοχου, δεν απομυθοποιεί τον πόλεμο, αλλά τους δειλούς και τους εκ κληρονομιάς ηγέτες, που είναι ανάξιοι για πόλεμο.  Μάλιστα με κυνισμό ορίζει κι αυτόν που θεωρεί άξιο ηγέτη αυτών των «πειρατών».
       Σίγουρα ο Αρχίλοχος δεν ιδεολογεί, ούτε αντιπολεμικά ούτε φιλοπολεμικά, ούτε αντιδεολογεί, ούτε είναι σοφός, αλλά ένας ταλαντούχος άνθρωπος των παθών που κινείται απ’το προσωπικό του «κέφι» και πιθανόν απ’το κρασί.
     Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που ο Ηράκλειτος τον μέμφεται.

επίλογος

Από την οπτική γωνία των ισχυρών ο Αρχίλοχος είναι ένας χαριτωμένος και κυνικός φονιάς που διακωμωδεί όλους όσους θέλουν να ντύσουν το μακελειό με ζάχαρη.  Τότε ίσως κι εμείς να τον βρίσκαμε χαριτωμένο.  Στην εποχή μας όμως, που βρισκόμαστε κι εμείς μεταξύ των ανίσχυρων (των Σαΐων) και συνεχώς μεταξύ των θυμάτων, βλέπουμε τη χαριτωμένη κόλαση, ευαγγελίζεται.
       Όλες οι αντιπολεμικές διακηρύξεις και οι οριοθετήσεις του φίλου μου περί ένοπλης βίας, υποκρισίας, ψευτοπαληκαριάς των όποιων πολεμιστών, αφήνουν έξω τους μαχητές του Μαραθώνα, των Θερμοπυλών, του 21, του 40 κλπ.  Άρα το θέμα δεν είναι τόσο απλό. Υπάρχουν μαχητές πραγματικά ήρωες, δίκαιοι αμυντικοί πόλεμοι και ηθικές επαναστατικές εξεγέρσεις.