ΑΞΕΛΟΣ. ΤΟ ΠΑΙΓΝΙΟ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
ΑΞΕΛΟΣ ΤΟ ΠΑΙΓΝΙΟ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
(Μια γρήγορη ανάλυση της φιλοσοφίας του Κώστα Αξελού η οποία ακολουθείται και από ένα μικρό ρεπορτάζ με ερωτήσεις σ'αυτόν και απαντήσεις από τον ίδιον).
Εγώ που διάβασα αυτή την εργασία και που είμαι ένας "άγνωστος διανοητής του δρόμου", αφού όλη τη φιλοσοφική μου κατάρτηση ξεκίνησα σαν παιδί, από συζητήσεις με άγνωστους καταραμένους και ασήμαντους διανοητές της αριστεράς κυρίως μακρονησιώτες εκ των οποίων αρκετοί έμαθαν γράμματα στην εξορία. (Όταν γειτόνισσα κυνηγούσε το γιo της ν'αφήσει την μπάλα και να πάει να διαβάσει, η φίλη και γειτόνισσά της την απέτρεπε: Ας το παιδί να χαρεί τη ζωή του, τα γράμματα θα τα μάθει στην εξορία όπως ο μπαμπάς του). Λοιπόν παίρνω το θάρρος και παρεμβάλλομαι στη συνέντευξη: λέγοντας και εγώ.
Ο Αξελός είναι μια εξέχουσα προσωπικότητα, ένας αγωνιστής και ένας παγκοσμίως διακεκριμένος διανοητής που έλκει τον παγκόσμιο θαυμασμό. Επειδή όμως εμείς είμαστε Έλληνες κι επειδή "ουδέν δεινότερον των Ελλήνων πέλει", γι'αυτό δεν αφήνουμε τίποτα χωρίς σκληρή κριτική η οποία μπορεί κάποιες φορές να ξεπερνά τα όρια.
Επισήμανση: Οι απόψεις και οι προτάσεις του Αξελού θα αναφαίνονται με αυτά τα στοιχεία ενώ οι προτάσεις που εγώ θέλω να τονίσω με αυτά.
Δημοσιογράφος: Αν τελειώνει η φιλοσοφία, μετά τι;
Ο Κώστας Αξελός ήταν από τα τελευταία μεγάλα ονόματα μιας τρανταχτής γενιάς τολμηρών, ανήσυχων, πρωτοπόρων Ελλήνων. Ο ίδιος άνοιξε τη σκέψη στους ορίζοντες του κόσμου, βίωσε τον στοχασμό του και στοχάστηκε τον βίο του.
Συνιστούσε: «Να μην υπομένεις παθητικά την εποχή. Να τη μεταμορφώνεις, αθέατα σχεδόν» και «Να ζεις με ορμή τη ζωή σου και να ετοιμάζεσαι ήρεμα για τον θάνατο. Να είσαι έτοιμος να πεθάνεις σε κάθε στιγμή. Με επιθυμίες ανεκπλήρωτες».
Εγώ λέω: α. Τίποτα δεν μπορεί να μεταμορφωθεί από κάποιον άνθρωπο αθέατα. β. Όλοι ζουν με ορμή -όταν μπορούν-, αλλά συνήθως δεν τους επιτρέπεται να το κάνουν. γ. Όλοι προετοιμάζονται ήρεμα για τον θάνατό τους. Δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς. δ. Όλοι πεθαίνουν με επιθυμίες ανεκπλήρωτες, αφού ποτέ οι επιθυμίες κάποιου δεν εκπληρώνονται. Ακόμα όλοι οι άνθρωποι ζουν-πεθαίνοντας κάθε στιγμή, κάτι που τους κάνει εν δυνάμει αθάνατους.
Δημοσιογράφος: Ήταν ο θεμελιωτής της «Πλανητικής σκέψης» και του «Παιχνιδιού του κόσμου» – δύο έννοιες που σημάδεψαν το στοχαστικό έργο του. «Η πλανητική σκέψη αντιστοιχεί στην περιπλάνηση του Είναι εν τω Γίγνεσθαι της Ολότητας του Κόσμου». Πηγαίνοντας παραπέρα λέει: «Το περιπλανώμενο Είναι του ανθρώπου παίζει ένα παιχνίδι μέσα στο οποίο τα σχέδιά του αδιάκοπα διαψεύδονται. Ο κόσμος είναι το παιχνίδι, ο άνθρωπος ο συμπαίκτης. Σε μας εναπόκειται να μάθουμε να παίζουμε το παιχνίδι από το οποίο δεν μπορούμε να ξεφύγουμε».
Εγώ λέω: α. Η σκέψη ήταν πάντα με τον τρόπο που παρουσιάζεται εδώ ως Πλανητική, αφού πάντα μεταφέρεται από τόπο σε τόπο όπως οι άνθρωποι που τις μεταφέρουν. Μάλιστα τώρα με τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης και διακίνησης ιδεών αυτό έχει φτάσει στο απόγειο. Το ότι αυτή η περιπλάνηση ακολουθεί το Γίγνεσθαι της Ολότητας του Κόσμου, μας το έχουν διδάξει οι προσωκρατικοί και ειδικά ο Αναξίμανδρος και ο Ηράκλειτος. β. Η περιπλάνηση του ανθρώπινου Είναι δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως περιπλάνηση, αφού είναι αυτό το ίδιο το Γίγνεσθαι του όντος. Το Γίγνεσθαι δεν είναι ούτε παίγνιο ούτε περιπλάνηση. Δεν είναι παίγνιο αφού ως Γίγνεσθαι δεν είναι κλειστό σύστημα ώστε να έχει προκαθορισμένους όρους και όρια και άρα αρχή και τέλος. Είναι η ατέρμονη ουτοπία του άπειρου γίγνεσθαι όπου ο άνθρωπος κοινωνεί και γι' αυτό βρίσκεται σε συνεχή υπέρβαση. Εκεί ο άνθρωπος δεν είναι συμπαίκτης, αλλά έχει ενδυθεί αυτός ο ίδιος το παγκόσμιο Γίγνεσθαι αφού συνεχώς ζη-πεθαίνοντας. Δεν τον αγγίζουμε δυο φορές γιατί αλλάζει βίαια και γρήγορα, καταλύεται-συντιθέμενος Είναι-ΜηΌντας (όπως είπε κι ο Ηράκλειτος 2500 χρόνια πριν). γ. Αν ο άνθρωπος είναι μέσα σε κάποιο παίγνιο (φαινομενικό γίγνεσθαι) που δεν μπορεί να ξεφύγει, τότε δεν έχει να μάθει τίποτα αφού κατ' ανάγκη όλο αυτό το παίγνιο είναι γεγραμμένο μέσα του. Αν όμως αυτό το γίγνεσθαι έχει αντιφατικούς όρους και γι'αυτό είναι αληθινό κι ατέρμονο, κάθε του στιγμή περιέχει το στοιχείο του ανεπανάληπτου, όπου ο κάθε άνθρωπος μπορεί να είναι σημαντικός παράγοντας. Μπορούμε λοιπόν να επιλέξουμε στη δράση μας το Γίγνεσθαι ή το Όλλυσθαι.
Δημοσιογράφος: Το παιχνίδι.«Να παίξουμε το παιχνίδι. Αφήνοντας τον εαυτό μας να παρασυρθεί από το παιχνίδι του χρόνου… Όχι για να περάσει ο χρόνος, αλλά για να περάσουμε μαζί με τον χρόνο», μας είπε ο στοχαστής, που δεν ήθελε να αποκαλείται φιλόσοφος, αφού μετά τον Χέγκελ, πίστευε ότι οι μεγαλύτεροι στοχαστές είναι «μετα-φιλόσοφοι». Σε αυτή την κατηγορία των μετα-φιλοσόφων τοποθετεί ο ίδιος τον εαυτό του.
Εγώ λέω: Σύμφωνα με τους προσωκρατικούς της διαλεκτικής Αναξίμανδρο, Ηράκλειτο και Ζήνωνα, ο Χώρος, ο Χρόνος, το Είναι, το Νοείν και το Λέγειν συμπίπτουν συνιστώντας ενότητα μέσα στο παγκόσμιο Γίγνεσθαι. Εμείς λοιπόν δεν μπορούμε να επιλέξουμε αν θα περάσει ο χρόνος μαζί μας ή όχι, ούτε αν θα μας παρασύρει στο παιγνίδι του, πρώτον γιατί το Είναι, το Νοείν και το Λέγειν που εκπροσωπούμε την συγκεκριμένη στιγμή της σκέψης, είναι συνυφασμένο με τον χρόνο και δεύτερον γιατί ο χρόνος δεν είναι παίγνιο. Ο Χρόνος ούτε ως παρελθόν αλλά ούτε ως μέλλον υπάρχει, ... ως συνυφασμένος με το Είναι και το Γίγνεσθαι, είναι η αιώνια μηδενική αιχμή του φθίνοντος παρόντος μεταξύ του παρελθόντος που δεν υπάρχει και του μέλλοντος που δεν υπάρχει. Αυτή η φθίνουσα μηδενική αιχμή, ως αιώνια είναι συγχρόνως άπειρη, όντας έτσι η αντιφατικότητα γυμνή, το Είναι ως Καθαυτό.
Δημοσιογράφος: Το εγχείρημά μου είναι μετα-φιλοσοφικό και σκεπτόμενο, έχει πει, ορίζοντας και τα πεδία της σκεπτόμενης δράσης του.
Εγώ λέω: Εγχείρημα μετα-φιλοσοφικό και σκεπτόμενο δεν υπάρχει. Το νοείν είναι συνυφασμένο με τη φιλοσοφία, αφού η έσχατη μορφή της είναι η τέχνη της Νόησης. Έτσι η μετα-φιλοσοφία, αν υπάρχει κάτι τέτοιο, πρέπει να διαχωρίζεται από την φιλοσοφία σε κάτι λειτουργικό, όπως το Νοείν που την χαρακτηρίζει ως τέχνη. Τότε θα ήταν μια μετα-φιλοσοφία χωρίς νόηση ή ακόμα χωρίς τρόπο σκέψης. Βέβαια μετά τον Χέγκελ γεννήθηκε ένα ρεύμα διανοητών οι οποίοι ανάλωσαν τη ζωή τους στην διαλεύκανση του αινίγματος της εγελιανής διαλεκτικής, παράλληλα με τη διαλεύκανση της Κριτικής του Καθαρού Λόγου του Καντ. Αυτοί οι διανοητές ως βασική δραστηριότητά τους θεώρησαν την αυστηρή κριτική διακεκριμένων κειμένων κι έτσι γεννήθηκε αυτός ο χώρος της λεγόμενης απ'τον Αξελό Μετα-φιλοσοφίας. Όμως και υπ'αυτή την έννοια η δραστηριότητα των διανοητών αυτών δεν μπορεί παρά να είναι φιλοσοφική αφού ως μέσον της κριτικής χρησιμοποιεί αυστηρά τη λογική (η φιλοσοφία είναι κατεξοχήν η τέχνη της λογικής). Ο Αξελός όμως στο έργο του "Γιατί Σκεπτόμαστε"; Απορρίπτει ως πρέπουσα Σκέψη και τον Ορθολογισμό αλλά και την Διαλεκτική, προτείνοντας ένα είδος ψυχο-μυστικιστικού λόγου.
Αξελός: «Από τον προφιλόσοφο Ηράκλειτο ως την ολοκλήρωση της φιλοσοφίας και τη διαπίστωση του τέλους της ιστορίας στον Χέγκελ, μέσα από τον στοχαστή Μαρξ, τους Χέλντερλιν, Ρεμπό, τελευταίους ποιητές, τον Νίτσε, κριτικό και εξάγγελο, τον αναλυτή Φρόιντ και τον Χάιντεγκερ, ο οποίος δεν παύει να είναι ένας αινιγματικός στοχαστής που στοχάζεται το αίνιγμα, έχω ακολουθήσει μια κεντρική σκέψη που μου επιβαλλόταν, προσπαθώντας να κάνω την ιδέα της αλήθειας να βγει από τους αρμούς της και να θεωρήσω τον κόσμο σαν να μην είναι ούτε με νόημα ούτε παράλογος, αλλά όπως ξετυλίγεται σαν παιχνίδι που περιέχει και που συντρίβει τη συνδυαστική όλων των παιχνιδιών».
Εγώ λέω: α. Ο Ηράκλειτος δεν είναι προφιλόσοφος, αφού είναι ο πρώτος που ασκεί τη φιλοσοφία ως τέχνη της νόησης και μάλιστα πρότεινε την ανώτερη ως σήμερα η Διαλεκτική Λογική. Η Λογική είναι το έσχατο καταφύγιο της Φιλοσοφίας. β. Στον Χέγκελ δεν διαπιστώνουμε το τέλος της ιστορίας. γ. Ο Χέντερλιν και ο Ρεμπώ μολονότι μεγάλοι, δεν είναι οι τελευταίοι με την εμφατική έννοια ποιητές, ούτε ο Νίτσε. δ. Ο Φρόιντ είναι ένας καλός τσαρλατάνος, αφού σήμερα η ψυχολογία κυρίως ασκείται μέσα από την ανάγνωση του ανθρώπινου DNA και μάλιστα μέσω αυτού, διαπιστώνουμε ότι η Ψυχή, όπως την εννοούσε αυτός και συνεχίζουμε κι εμείς, δεν υπάρχει. Υπάρχουν οι γεγραμμένες κληρονομικές καταβολές στο ανθρώπινο DNA, που μας ξεγελάνε και φαίνονται ως Ψυχή. ε. Ο μεγάλος στοχαστής Χάιντεγκερ που ασχολήθηκε με τον ορισμό της έννοιας του Είναι, μολονότι τόσο μεγάλης μορφώσεως δεν κατάλαβε ότι ο ορθολογικός δρόμος που ακολούθησε δεν μπορούσε να τον οδηγήσει στη διαλεύκανση της έννοιας του Είναι. Ακόμα δεν κατάλαβε ότι οι προσωκρατικοί της διαλεκτικής, είχαν ορίσει την έννοια του Είναι τελεσίδικα.
ζ. Ενώ ο στοχαστής μας αναζητά την αλήθεια, ξεχνά ότι το αντικείμενο της αναζήτησης της αλήθειας δε μπορεί να είναι χωρίς νόημα, αλλά συγχρόνως αυτό το νόημα συνεχώς αλλάζει.
Δημοσιογράφος: Περιπλάνηση και παιχνίδι. Πρέπει να συγκρατήσουμε αυτές τις φράσεις του Κώστα Αξελού γιατί συνοψίζουν, όσο αυτό είναι δυνατόν, το εγχείρημά του. Πρώτα από όλα δίνουν τον αστερισμό των στοχαστών όπου ο ίδιος περιπλανάται. Δίπλα στον Ηράκλειτο, στον Μαρξ, στον Χέγκελ, στον Χάιντεγκερ και στον Φρόιντ, βρίσκουμε τον Χέλντερλιν και τον Αρθούρο Ρεμπό. Σε αντίθεση με τη φιλοσοφία που δυσπιστούσε απέναντι στην ποίηση, ο Αξελός ξέρει να βαδίζει στους δρόμους της ποιητικότητας, ξέρει να ακούει τις ρήσεις του Ρεμπό, γιατί η ποίηση και η τέχνη είναι συνιστώσες του κόσμου, συμμετέχουν σε μεγάλο βαθμό στο παιχνίδι του κόσμου. «Η τέχνη μας κάνει να βλέπουμε και να ακούμε σχέδια, χρώματα, ήχους και ρυθμούς του Κόσμου, αποκρύβοντάς τα και αποκαλύπτοντάς τα», γράφει στην Ανοιχτή Συστηματική.
«Πλανητική σκέψη εννοώ μια σκέψη που παίρνει τη σκυτάλη από την ευρωπαϊκή και σύγχρονη σκέψη και που απλώνεται σε όλη την υδρόγειο σφαίρα, δηλαδή στον πλανήτη Γη. Η πλανητική σκέψη, κι αυτός είναι ο νεωτερισμός της, δεν είναι πλέον μια σκέψη της αλήθειας αλλά μια σκέψη της περιπλάνησης. Καθώς, ελληνικά, πλανήτης σημαίνει πλάνης αστήρ, η μοίρα του δικού μας περιπλανώμενου άστρου είναι να ριχτούμε σε ένα δρόμο όπου όλες οι αλήθειες εμφανίζονται ως θριαμβικές μορφές της περιπλάνησης», είχε πει στον Ζαν – Πιερ Φορζέ.
Εγώ λέω: Η Πλανητική σκέψη όπως μας την ορίζει ο Αξελός δεν είναι κάποιος νέος τρόπος σκέψης, αλλά ο τρόπος διάδοσής της αιώνες τώρα. Αυτό υπήρξε πάντα και πραγματοποιείτο ανάλογα με τις δυνατότητα της κάθε εποχής. Σήμερα με τα ηλεκτρονικά μέσα διάδοσης αντιλήψεων και ιδεών είναι βέβαιο ότι έχουμε αυτό το είδος σκέψης, μα δεν είναι δική του σύλληψη. Μάλιστα αυτό το έχουν κάποιοι άλλοι κάνει καθημερινότητα.
Επίσης Εγώ λέω ότι η φιλοσοφία δεν δυσπιστούσε ποτέ απέναντι στην ποίηση, αλλά ούτε στην τέχνη γενικά. Όσα έργα των προσωκρατικών έφτασαν ως εμάς είναι ποιήματα. Επίσης η τέχνη ως υψηλή και συνεπώς η ποίηση, έχει πάντα φιλοσοφική διάσταση.
Δημοσιογράφος: Και για το Παιχνίδι του Κόσμου είχε πει στον ίδιο συνομιλητή του: «Ως τώρα ο κόσμος υπαγόταν πάντοτε σε ένα Απόλυτο, τη Φύση, τον Θεό, τον Άνθρωπο (τη θέληση και τη σκέψη του). Τα τρία αυτά απόλυτα είναι ήδη νεκρά ή έχουν περάσει στη φάση του τέλους τους. Στη θέση τους έχουμε να αντιμετωπίσουμε τον ίδιο τον κόσμο, που είναι το σύνολο των συνόλων των παιχνιδιών που μας φανερώνονται και με τα οποία παίζουμε. Ο άνθρωπος είναι ο μεγάλος συμπαίκτης του παιχνιδιού του κόσμου, αλλά ο άνθρωπος δεν είναι μόνο παίκτης, είναι επίσης ο «εμπαιζόμενος», το άθυρμα».
Εγώ λέω: Οι έννοιες Φύση και άνθρωπος δεν έχουν καμιά σχέση με το Απόλυτο. Ακόμα ούτε η Φύση ούτε ο Άνθρωπος εκπροσωπούν κάτι νεκρό, αφού βρίσκονται σε συνεχές γίγνεσθαι. Όσο για τον Θεό και το Απόλυτο είναι νεκρά από την εποχή του Ηράκλειτου.
Ο κόσμος λοιπόν -και όχι ως τώρα- υπαγόταν και συνεχίζει να υπάγεται σε κάποιο απόλυτο ή θεό μόνον απ'τους ιδεαλιστές, οι οποίοι είναι επηρεασμένοι απ'τη χριστιανική σκέψη και τον πλατωνικό ιδεαλισμό. Υπήρξαν όμως από την εποχή των προσωκρατικών διανοητές που γι' αυτούς ο Κόσμος κι Φύση ήταν Ένα: το παγκόσμιο υλικό γίγνεσθαι που δεν έχει καμιά σχέση με κάποιο Απόλυτο.
Γι' αυτό η έκφραση "ως τώρα" που δείχνει ότι είναι δική του σύλληψη ο ορισμός του τέλος των απολύτων (με χρονικό όριο την σκέψη του), έχουν έμπρακτα εκφράσει με τον διαλεκτικό τρόπο σκέψης τους οι προσωκρατικοί.
Το ότι όμως είναι όλα παίγνια και ο άνθρωπος είναι παίκτης κι εμπαιζόμενος είναι σίγουρα δική του σοφή διαπίστωση. Εγώ λέω: καμιά έκφανση της φύσης και φυσικά ο άνθρωπος δεν είναι παίγνιο, γιατί όλα υπάγονται σε αληθινό γίγνεσθαι.
Δημοσιογράφος: Η σκέψη και η πράξη. Ο Αξελός δεν είναι στοχαστής του εργαστηρίου. Χωρίς ν' ακολουθεί τις μόδες της εποχής, που συχνά φέρνουν στον αφρό των media φιλόσοφους και «φιλόσοφους», έχει θέσεις κι ερωτήματα για το κράτος, τα πανεπιστήμια, τις εκκλησίες, τα κόμματα, τα ΜΜΕ, τις ιδεολογίες, την οικολογία, την τεχνική. Κριτικός απέναντι στο «θλιβερό» κράτος, ιδιαίτερα το ελληνικό, κριτικός απέναντι στην πολιτική, «που δεν αποτελεί παρά μια τεχνικο-γραφειο-κρατική διαχείριση για τους εκάστοτε κυβερνώντες όσο και για τους εκάστοτε αντιπολιτευόμενους», κριτικός για τα πολύμορφα μαζικά μέσα «ενημέρωσης», «που εξαντλούν τα όρια αντοχής όλων των κοινωνιών και πολιτευμάτων», κριτικός με τη μεταστροφή του ανθρώπου σε «οικονομικό κτήνος», κριτικός με την οικολογία, «που μπορεί να ονομάζει ορισμένα δεινά, να προβαίνει σε αρνήσεις, αλλά δεν βλέπει τις προϋποθέσεις και τις ανάγκες του σημερινού και αυριανού κόσμου, μένει νοσταλγική», ο Αξελός, όσο και αν αυτό φαίνεται ηθικολογικό, κάνει προτάσεις. Στο τι να πράξουμε; απαντά με τη στοχαστική ή τη σκεπτόμενη πράξη. «Να προσπαθήσουμε να στεκόμαστε και να κρατιόμαστε όσο γίνεται πιο όρθιοι, σε μια στάση στοχαστικής εγρήγορσης, ακόμη και ιδίως όταν όλα ισοπεδώνονται, έρπουν και μηδενίζονται». «Να μην ξεχνάμε πως η φύση, δυνατότερη από τον άνθρωπο, την επιστήμη και την τεχνική, απεριόριστη αλλά όχι αναγκαστικά άπειρη, έχει τα όρια της ανοχής και της αντοχής». «Να αφομοιώσουμε την πορεία της παγκόσμιας ιστορίας, όπου όλες οι ιδεολογίες χρεοκόπησαν, όσο κι αν εν μέρει πέτυχαν, και να αντιτάξουμε στον δεσπόζοντα πολιτικαντισμό μια πιο νηφάλια ένταξη και αντίσταση που να μη στηρίζεται στην απάτη και στην εξαπάτηση, στην κερδοσκοπία και στην εκμετάλλευση».
Λέω εγώ: Για όλα αυτά έχει ερωτήματα κι ο ψιλικατζής της γειτονιάς μου και μάλιστα όπως και ο Αξελός ήταν στρατευμένος στην αριστερά και για τις ιδέες του έφαγε δέκα χρόνια φυλακή, μια φυλακή που ήταν προθάλαμος εκτελέσεων. Αυτός δεν ήταν γόνος μεγάλης οικογένειας, ούτε είχε γνωστούς για ν 'αποδράσει στο εξωτερικό τις μέρες της σφαγής, απλά περίμενε τη σειρά του, η οποία δεν ήλθε γιατί οι "πατριώτες" χόρτασαν αίμα. Και τώρα βλέπει αυτούς που την κοπάνησαν εκείνες τις σκοτεινές μέρες, να γυρίζουν και να θέτουν τα ίδια ερωτήματα, αλλά να δίνουν και χειρότερες απαντήσεις σ' αυτά από τις δικές τους. Ακόμα βλέπουν αυτοί οι παλιοί συναγωνιστές του να τους προσβάλουν ως ανθρώπους και να μιλάνε για τη ματαιότητα των αγώνων τους, αφού ήταν από την αρχή προδομένοι. Κανείς όμως δε ρώτησε αυτούς τους αγωνιστές της αιώνιας σιωπής, τη δική τους γνώμη, για τη δική τους ιδεολογία στην οποία όλοι αυτοί οι διακεκριμένοι αποπατούν επάνω.
Δημοσιογράφος: Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε και άλλες τέτοιες φράσεις. Αλλά ο Αξελός δεν θέλει να δώσει έναν οδηγό δράσης. Θέλει να παίξει ένα «δόλιο» παιχνίδι που θα μας οδηγεί διαρκώς στο ερώτημα: Τι να πράξουμε; Είναι φανερό ότι το παιχνίδι συνεχίζεται.
Απόσπασμα από μια σπάνια συνέντευξη περιοδικό «Κ» στον ΓΙΩΡΓΟ ΔΟΥΑΤΖΗ στις 12-4-09
(Στο παίγνιο των ερωταπαντήσεων που θ' ακολουθήσει, με χοντρά γράμματα είναι οι ερωτήσεις).
Ερώτηση: Τέλος των ιδεολογιών;
Απάντηση: Οι ιδεολογίες γενικευόμενες πεθαίνουν. Μετά από αυτές, μια μέση απατηλή νοοτροπία θα κυριαρχήσει για πολύ.
Εγώ λέω: Όλες οι άμεσα παραγματοποιημένες ιδεολογίες πεθαίνουν τη στιγμή της πραγματοποίησής τους, μένουν όμως πάντα οι Ουτοπίες που συνεχώς καλούν τον άνθρωπο να τις πραγματοποιήσει. Η ουτοπία είναι η απραγματοποίητη-πραγματικότητα η οποία καταλύεται-συντιθέμενη, Είναι-ΜηΌντας συνεχώς Άλλη-Αλλού. Αυτή βρίσκεται πάντα εκεί μακριά στον ορίζοντα του Γίγνεσθαι και μας έλκει στη συνεχή ανοδική πορεία..
Ερώτηση: Με ποια χαρακτηριστικά;
Απάντηση: Έχει στοιχεία από όλα. Λίγο φιλελεύθερα, λίγο σοσιαλιστικά, λίγο χριστιανικά, λίγο εβραϊκά, λίγο προλεταριακά, λίγο αστικά, λίγο από τις φιλοσοφίες, αλλά είναι πάντα ένα μπέρδεμα, χωρίς αυτό να είναι σκέψη. Κάνει τους ανθρώπους να νομίζουν ότι σκέπτονται.
Εγώ λέω: Εδώ φαίνεται η σύγχυση του Αξελού Περί Ιδεολογίας. Όλες αυτές οι λίγο-πολύ πραγματοποιήσιμες ιδεολογίες που αναφέρει, σβήνονται συνεχώς από μια πραγματικότητα που πραγματοποιείται, κι επειδή σε κάθε είδους κοινωνική οργάνωση υπάρχει κάποιου είδους εξουσία, όσο υπάρχει ανάγκη από εξουσία κάποιοι θα την διαχειρίζονται. Έτσι πάντα από αυτή τη διαχείριση θα γεννιέται αδικία. Το όραμα λοιπόν της δικαιοσύνης θα είναι πάντα επίκαιρο σαν μια ουτοπία που ο άνθρωπος θα επιδιώκει ως τη στιγμή που ο ίδιος θα είναι ένα άλλο Ον, δηλαδή ο Σοσιαλιστικός Άνθρωπος που θα έχει υπερβεί τον άνθρωπο και τις ιδιοτελείς αδυναμίες του. Σ' αυτό το ανοδικό κοινωνικό γίγνεσθαι, η Δικαιοσύνη δεν είναι ο σκοπός αλλά το πολιτισμικό μέσο κατάκτησης του Τραγικού Πνεύματος, όπου ο Νέος Άνθρωπος ορθώνεται μπρος τον ισχυρό και γέρνει μπρος τον ανίσχυρο. Αυτός σαν αρχαίος Ήρωας προσφέρει τη ζωή του για χάρη της κοινωνίας των συνανθρώπων του με μόνο κέρδος την ουτοπία για ένα καλύτερο Αύριο για τους Άλλους. Φυσικά ο Αξελός έχει ζήσει έστω και για λίγο την αίσθηση της κοινωνίας του Όλου και της αυτοθυσίας, όμως μετά τις διώξεις μάλλον έβαλε μυαλό κι έτσι οι διώκτες του κέρδισαν το παιχνίδι. Κι επειδή αυτός δεν μπόρεσε να δεχθεί την ήττα, προσπάθησε με κάποια μισόλογα στο πεδίο της σκέψης να αποκαθάρει το Είναι του. Όμως δεν πέτυχε, αφού συνεχίζει ακόμα να αρνείται αυτή την ουτοπική ιδεολογία που κάποτε οραματιζόταν. Την ουτοπία που βρίσκεται πάντα στα όρια του γίγνεσθαι και συνεχώς μας καλεί. Η ουτοπία και το όραμα συνιστούν μιαν αντιφατική ενότητα όπου το ένα γεννά το άλλο μα συγχρόνως το μάχεται κιόλας.
Ερώτηση: Μπορεί ο άνθρωπος να προχωρήσει έτσι;
Απάντηση: Η τεχνική προχώρησε με γιγαντιαία βήματα. Ο άνθρωπος, όμως, αμφιβάλλω.
Εγώ λέω: Ο άνθρωπος κι η τεχνολογία συνιστούν μιαν αντιφατική ενότητα όπου ενώ το ένα γεννά το άλλο, το μάχεται κιόλας. Δηλαδή δεν μπορεί να υπάρξει τεχνολογία χωρίς άνθρωπο, ούτε ο άνθρωπος μπορεί πλέον χωρίς το τέκνο του την τεχνολογία, αφού μόνο με την τεχνολογία θα καταφέρει να κατακτήσει το επίπεδο της ισονομίας και της υπέρβασης του εαυτού από τον εαυτό. Βέβαια κάθε ανθρώπινη ανακάλυψη από αρχαιοτάτων χρόνων θεωρήθηκε "παλλάδιο". Το παλλάδιο φωτίζει και καίει ανάλογα με την χρήση. Γίνεται σκάλα υπέρβασης, αλλά και αυτοκαταστροφής.
Ερώτηση: Θα μπορούσατε να διαβλέψετε στον αυριανό κόσμο;
Απάντηση: Ο αυριανός κόσμος, ο βιομηχανικός, μαζικός, μηδενιστικός, ηλεκτρονικός και τεχνικοποιημένος πολιτισμός, θα τεχνικοποιήσει ακόμη και τη φαντασία. Υπάρχει ένα πέρα από την τεχνική; Και από ποιον κυριαρχείται η τεχνική; Δεν μπορώ να απαντήσω.
Εγώ λέω: Αυτός ο "αυριανός κόσμος" της τεχνολογίας ο μαζικός, ο ηλεκτρονικός δεν μπορεί να τεχνικοποιήσει την φαντασία αφού αυτός είναι ακριβώς το τέκνο της ίδιας της φαντασίας και του ουτοπικού οράματος. Η κάθοδος του πιθήκου από τα κλαδιά, το πέταγμα του ανθρώπου στους αιθέρες, η ομαδική διακυβέρνηση των λαών, η ανακάλυψη των ηλεκτρονικών μέσων και τα επιτεύγματά τους και όλα όσα η τεχνολογία προστάζει ήταν ουτοπικά οράματα που έχουν σχεδόν πραγματοποιηθεί. Είναι παλλάδια που φωτίζουν και καίνε; Διευρύνουν τη σκοτεινή πορεία του γυμνού πιθήκου στο δρόμο της τραγικότητάς του;
Ερώτηση: Επικυρίαρχη η τεχνική;
Απάντηση: Σήμερα φαίνεται ότι είναι το κυρίαρχο στοιχείο. Υπάρχει έως και μια τεχνική των φαντασιώσεων. Ο κινηματογράφος, η ίδια μας η ζωή είναι μια μορφή τεχνικής. Είναι σαν αυτό που ακούω από τους φοιτητές, να λένε «έκανα έρωτα» χρησιμοποιώντας τη λέξη «κάνω» σαν να έκαναν ένα σκαμνί ως μαραγκοί…
Εγώ λέω: Όσα δε φτάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια. Ο κόσμος της τεχνολογίας είναι αυτός που ονειρευτήκαμε και αν τον χρησιμοποιήσουμε για να φωτιστούμε, μπορεί να υπερβούμε τον άνθρωπο και να βαδίσουμε στο Νέο Ον, αν όχι μπορεί και να καούμε.
Ερώτηση: Αν τελειώνει η φιλοσοφία, μετά τι;
Απάντηση: Η εποχή μας έχει πέσει χαμηλά και η φιλοσοφία ζει το τέλος της. Μετά από αυτήν υπάρχει χώρος για μια ανοιχτή ποιητική σκέψη.
Εγώ λέω: Η ερώτηση αυτή έχει ήδη απαντηθεί αφού ο Αξελός θεωρεί τον εαυτό του μεταφιλόσοφο. Γι'αυτόν η φιλοσοφία πέθανε με τον Χέγκελ. Ζήτω λοιπόν η ποίηση όπου μπορούμε να λέμε και να ξαναλέμε τα ίδια πράγματα με διαφορετικό τρόπο και να καμαρώνουμε που δεν μας καταλαβαίνουν. Η ανθρώπινη νόηση λοιπόν που ξεκίνησε από την ποίηση και το μύθο, μετά από τρεις χιλιάδες χρόνια πρέπει να ξαναγυρίσει με καμάρι εκεί. Αφού κατά τους μετα-φιλοσόφους, όλα όσα αγγίζουν τη νόηση έχουν λεχθεί και πρέπει να γυρίσουμε πίσω στη αντι-νόηση.
Ερώτηση: Το έργο σας είναι διαποτισμένο από την ποίηση.
Απάντηση: Αναμφισβήτητα. Πέρα από την ποίηση του ανθρώπου με τη λυρική έννοια, υπάρχει η ποιητικότητα του κόσμου που είναι πιο δυνατή. Και η ανθρώπινη ποίηση είναι ένα ανταύγασμά της. Με ενδιαφέρει η ποίηση που ξεφεύγει από όλα τα όρια και φτάνει σε ένα ύπατο σημείο όπου συντρίβεται, συντρίβοντας και τον ποιητή της.
Εγώ λέω: Η ποιητικότητα που ευαγγελίζεται ως υψηλή και αληθινή, δεν είναι άλλη από την υψηλή τεχνολογία.
Ερώτηση: Τι είναι ο Θεός;
Απάντηση: Η πορεία του κόσμου η ίδια έκανε να φανεί ένας Θεός. Λέω συχνά ότι ο Θεός είναι μια μορφή και μια μάσκα του κόσμου.
Εγώ λέω: Υπάρχουν δύο είδη θεότητας: α. αυτή που γεννά η άγνοια κι ο φόβος του αύριο. β. Η μητέρα φύση.
Ερώτηση; Τι κρατά ζωντανή τη σκέψη σας;
Απάντηση: Η αναζήτηση, στη ζωή και στη σκέψη, της σύγκλισής τους και η αδυναμία της απόλυτης συνέπειας.
Εγώ λέω: Η αναζήτηση της ουτοπίας μέσα στο Γίγνεσθαι.
Ερώτηση: Είναι ποιοτικό κριτήριο για σας η συνέπεια ζωής και έργου σε έναν στοχαστή;
Απάντηση: Θα έπρεπε να είναι. Αλλά βλέπουμε ότι μεγάλοι, τεράστιοι φιλόσοφοι σαν τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη είχαν την κουταμάρα να νομίζουν ότι οι δούλοι ήταν φύσει δούλοι. Κοντύτερα σε μας βρίσκεται ο Χάιντεγκερ και η τόσο ύποπτη σχέση του για ένα διάστημα με το ναζισμό. Η συνέπεια είναι μια απαίτηση την οποία βρίσκω πιο πολύ στους μεγάλους ποιητές σαν τον Χέλντερλιν και τον Ρεμπώ.
Εγώ λέω: Ακόμα όμως και ο Αξελός στην Ευρώπη έμαθε ότι οι εργάτες είναι φύσει εργάτες που δεν μπορούν να αυτοδιοικηθούν. Αφού ο κομμουνισμός είναι μια απραγματοποίητη ουτοπία γι'αυτόν.
Ερώτηση: Ποια η ελπίδα, η απελπισία σας;
Απάντηση: Ελπίδα και απελπισία είναι αντιμετωπίσεις σχετικές, στενές. Είναι και μένουν ψυχολογικές, άρα περιορισμένες.
Εγώ λέω: Εαν μη έλπηται ανέλπιστον ου αν εξευρήσει. -Όραμα και Ουτοπία-.
Ερώτηση: Ό,τι ψυχολογικό, περιορίζει;
Απάντηση: Οι ψυχικές δυνάμεις σπρώχνουν τη σκέψη. Το ψυχικό όμως, που γίνεται ψυχολογικό, είναι εμπόδιο. Παραδείγματος χάριν, ο ναρκισσισμός σαν το αποκορύφωμα του ψυχολογισμού είναι κάτι που όλα τα αναχαιτίζει, τα συρρικνώνει.
Εγώ λέω: Η ψυχή δεν υπάρχει. Ό,τι ψυχολογικό είναι επιπλοκές του κωδικού μηχανισμού ζωής, δηλαδή του DNA.
Ερώτηση: Κάποιες στιγμές δεν νιώσατε ναρκισσισμό, ματαιοδοξία…
Απάντηση: Τα θεωρώ ευτελή, αλλά αναγκαία. Συγκροτούν κι αυτά την ολότητα και κανείς δεν μπορεί να βγει από την Ιστορία με καθαρά χέρια. Αν θέλει να κρατήσει τα χέρια του εντελώς καθαρά, δεν θα έχει χέρια. Ο άνθρωπος παίρνει μέρος σε αυτή την απογύμνωση, δεν είναι ποτέ έξω απ’ ό,τι γίνεται.
Εγώ λέω: Τιμαί θεούς και ανθρώπους καταδουλούνται. Μόροι γαρ μέζονες, μέζονας μοίρας λαγχάνουσιν.
Ερώτηση: Αν τα αφήνατε ως χειρόγραφα στο συρτάρι σας;
Απάντηση: Ο άνθρωπος δεν είναι απομονωμένο ον. Δεν είναι ανεξάρτητος, είναι στοιχείο του κόσμου. Κάθε πράγμα θέλει να λεχθεί, να φανεί. Και η μετριότητα και η βλακεία. Και γι’ αυτό έχουν κι αυτά το χώρο τους.
Εγώ λέω: Η δύναμη των ισχυρών είναι τόσο μεγάλη που αφήνουν μόνον ότι δεν τους απειλεί. Οι ισχυροί όμως είναι συγχρόνως και έξυπνοι, γι'αυτό θέλουν να τα ακούν όλα. Οι ισχυροί είναι και άνθρωποι, γι'αυτό κάπου στο βάθος έχουν κρυμμένο τον κυνηγό της ουτοπίας.
Ερώτηση: Τι υπηρετεί σήμερα η φιλοσοφία;
Απάντηση: Δεν μπορεί να υπηρετήσει τίποτα και κανέναν. Σήμερα, ως πλανητική σκέψη μπορεί να τα θέσει όλα υπό ερώτηση και να δώσει αινιγματικές απαντήσεις.
Εγώ λέω: Τίποτα δεν υπηρετεί τη φιλοσοφία, η φιλοσοφία υπηρετεί το όραμα και την δυνατότητα επιδίωξής του.
Ερώτηση: Τι θα νέκρωνε τη σκέψη μας;
Απάντηση: Η έλλειψη του παιχνιδιού.
Εγώ λέω: Η έλλειψη οράματος και ουτοπίας.
Ερώτημα: Το παιχνίδι…
Απάντηση: Ας θέσουμε πρώτα μια ερώτηση: πώς ξετυλίγεται ο κόσμος; Δεν θα έλεγα τι είναι ο κόσμος, γιατί τότε τον καθιστούμε στατικό. Οι μεν λένε προϊόν της ιδέας, οι άλλοι λένε προϊόν της ύλης, άλλοι λένε δημιούργημα του Θεού, άλλοι λένε φαντασίωση του ανθρώπου. Ολα αυτά είναι νοήματα που δίνουμε σαν να βρισκόμαστε έξω από τον κόσμο, ενώ ο κόσμος ο ίδιος ξετυλίγεται χωρίς νόημα, χωρίς γιατί και επειδή, σαν παιχνίδι.
Εγώ λέω: Για να υπάρχει παίγνιο πρέπει να έχει όρους και όρια, αρχή και τέλος. Έτσι είναι ένα μέρος κλειστού πεπερασμένου εκ των προτέρων γεγραμμένου και τετελεσμένου συστήματος παιγνίων, το οποίο λειτουργώντας από μια στιγμή και μετά θα επαναλαμβάνει τον προκαθορισμένο αριθμό των παιγνίων που προϋποθέτει η λειτουργία του. Το παίγνιο που υπαινίσσεται ο Αξελός, ως Παγκόσμιο Γίγνεσθαι, δεν μπορεί να είναι παίγνο, αφού αυτό έχει όρους αντιφατικούς και εξελισσόμενους. Έτσι κάθε στιγμή του έχει το στοιχείο του ανεπανάληπτου και απροσδιόριστου, γι'αυτό είναι άπειρο. Το αληθινό άπειρο είναι αποτέλεσμα του συνεχούς Γίγνεσθαι που συνεχώς αλλάζει όρους και όρια, άρα δεν μπορεί αν λειτουργήσει ως παίγνιο.
Ερώτηση: Τι είναι ο χρόνος;
Απάντηση: Ένα κεντρικότατο θέμα του στοχασμού, που κινητοποιεί και συντρίβει κάθε στοχασμό.
Εγώ λέω: Ορθολογικά ο χρόνος ως διάρκεια των όντων είναι κατηγορία της νόησης και δεν υπάρχει ως τέτοιος. Για τους προσωκρατικούς όμως που είδαν τον κόσμο εν τω γίγνεσθαι και άρα αντιφατικά, ο χώρος, ο χρόνος, το Είναι, το νοείν και το λέγειν συμπίπτουν στο αιώνιο γίγνεσθαι όντας αντιφατικά. Επειδή λοιπόν Αυτοί θεωρούν τον Χρόνο αντιφατικό και θα αρκεστώ στην απόδοση που μας προσφέρουν: Τα πάντα καταλύονται-συντιθέμενα όντας εν εξελίξει, γι'αυτό δεν έχουν απόλυτα σταθερή ταυτότητα για να μπορούν να είναι συνεχώς αυτά τα ίδια και να έχουν διάρκεια. Έτσι το χθες δεν υπάρχει το αύριο δεν υπάρχει το τώρα είναι πάντα. Δηλαδή ο κόσμος υπάρχει Πάντα σαν μηδενική αιχμή του φθίνοντος παρόντος μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, η οποία είναι αιώνια (άπειρη) στην μηδενικότητά της.
Ερώτηση: Λέτε «να μοχθήσουμε να σώσουμε το όνειρο αφού δεν μπορούμε να το πραγματοποιήσουμε»…
Απάντηση: Όλοι κινούμεθα και από διάχυτα όνειρα. Τα όνειρα είναι τα ανοίγματα της ζωής μας. Έχουμε να μάθουμε περισσότερα πράγματα από τα όνειρά μας.
Εγώ λέω: Επειδή ο κόσμος είναι εν τω γίγνεσθαι εμείς είμαστε τα οράματά μας, που ποτέ δεν ολοκληρώνονται γιατί τα πάντα είναι εν εξελίξει. Δηλαδή εμείς οι ίδιοι είμαστε οι ουτοπίες που περιμένουν τους εαυτούς μας στην άκρη του εξελικτικού μας ορίζοντα.
Ερώτηση: Η μη πραγματοποίησή τους…
Απάντηση: Ίσως κλονιστεί και η έννοια της πραγματοποίησης. Ίσως κάποτε καταλάβουμε ότι το «πραγματοποιώ» σημαίνει συγχρόνως και συντρίβομαι.
Εγώ λέω: Επειδή ο κόσμος μας είναι το ίδιο το Γίγνεσθαι, δεν μπορεί να ολοκληρωθεί κι έτσι ούτε τα οράματα που γεννώνται μέσα του μπορούν, γιατί εξελίσσονται.
Ερώτηση: Γιατί υποφέρει ο άνθρωπος;
Απάντηση: Διότι δεν είναι το όλον. Είναι ένα τμήμα του.
Εγώ λέω: Υποφέρει όποιος δεν έχει οράματα και δεν αναζητά ουτοπίες.
Ερώτηση: Θα μπορούσε να είναι αλλιώς;
Απάντηση: Δεν θα μπορούσε, αλλά πνίγεται μέσα σε αυτόν τον περιορισμό. Ό,τι δεν μπορεί να είναι εδώ και κει συγχρόνως…
Εγώ λέω: Ο άνθρωπος χωρίς όραμα υποφέρει, ενώ αυτός με όραμα δεν υποφέρει.
Ερώτηση: Τι είναι ο έρωτας;
Απάντηση: Η αναζήτηση που έγκειται στη συνάντηση και τη μη συνάντηση με τον άλλον.
Εγώ λέω: Η αιτία του κόσμου, ως βασικό στοιχείο του γίγνεσθαι.
Ερώτηση; Τι είναι για σας το θηλυκό;
Απάντηση: Το ήμισυ του κόσμου. Κάτι πάρα πολύ κυρίαρχο, όχι σε επίπεδο διάκρισης φύλων, άντρας – γυναίκα. Είναι σαν δύο δυνάμεις στον κόσμο. Η σχέση με το θηλυκό είναι ένα από τα σημεία συνάντησης, των ανθρώπων μεταξύ τους και με τον κόσμο, και μαζί απομάκρυνσης. Δεν μπορεί ποτέ να πραγματοποιηθεί η απόλυτη συνάντηση αρσενικού και θηλυκού.
Εγώ λέω: Όλοι γεννήθηκαν από γυναίκα.
Ερώτηση: Έπαιξε ρόλο το θηλυκό στη ζωή και στο έργο σας;
Απάντηση: Πάρα πολύ. Αλλά δεν ξέρω πολύ καλά πού και πώς.
Εγώ λέω: Βασικό ρόλο γιατί χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχα.
Ερώτηση: Ο θάνατος;
Απάντηση: Διατρέχει όλη τη ζωή, είναι το οριστικό τέλος της και διατηρεί τα ίχνη της ζωής του θανόντος, που κι αυτά θα εξαφανιστούν κάποτε.
Εγώ λέω: Η ζωή και ο Θάνατος συνιστούν μια αντιφατική ενότητα: Ζούμε-πεθαίνοντας, πεθαίνουμε-ζώντας.
Ερώτηση: Τον φοβάστε;
Απάντηση: Δεν υπάρχει για μένα ο φόβος του θανάτου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θέλω να πεθάνω αύριο. Ο θάνατος είναι ο καλύτερος φίλος και ο χειρότερος εχθρός, γιατί βάζει ένα τέρμα στην περιπέτεια που λέγεται ζωή. Αλλά είναι αυτός που δίνει νόημα σε κάθε πράγμα.
Εγώ λέω: Η αντιφατική ενότητα ζωής και θανάτου είναι ό,τι έχουμε και είμαστε ένα της πρόσωπο. Φοβάμαι το θάνατο όσο και τη ζωή, αγαπώ το θάνατο όσο και τη ζωή.
Ερώτηση: Οι περισσότεροι φοβούνται.
Απάντηση: Ο άνθρωπος φοβάται τη ζωή περισσότερο από το θάνατο. Τη ζωή που οδηγεί προς το τέλος νομίζω ότι φοβούνται οι άνθρωποι.
Εγώ λέω: Όταν φτάνει ο Θάνατος τις περισσότερες φορές είναι λύτρωση, ακόμα κι όταν δεν το αντιλαμβανόμαστε.
Ερώτηση: Μεγαλύτερος φόβος σας;
Απάντηση: Το στέγνωμα της ψυχής και της σκέψης.
Εγώ λέω: Αν μπορούμε να ορίσουμε κάτι μέσα μας ως Ψυχή, αυτό την κάνει το όραμα, χωρίς όραμα και κυνήγι της ουτοπίας δεν υπάρχει ψυχή.
Ερώτηση: Πώς θα νικηθεί ο φόβος;
Απάντηση: Με τη συμφιλίωση μαζί του.
Εγώ λέω: Θάρρος και φόβος είναι στον άνθρωπο μια σύμφυτη αντιφατική σχέση. Πρέπει να τηρούμε το αντιφατικό Μέτρο αυτής της σχέσης. Το υπέρμετρο θάρρος ακολουθείται από υπέρμετρο φόβο. Τότε η ισορροπία διαταράσσεται και πρέπει να ανασυνταχτούμε για μια νέα ισορροπία θάρρους και φόβου.
Ερώτηση: Ποια τρία πράγματα θα άξιζε να πιστέψουμε;
Απάντηση: Η πίστη είναι υπόθεση θρησκευτική. Με την ποίηση και τη σκέψη ο άνθρωπος μπορεί να ανοιχτεί στη φύση, στην τεχνική και στο περιπλανώμενο παιχνίδι επάνω σε έναν ληξιπρόθεσμο πλανήτη.
Εγώ λέω: Απιστίη διαφυγγάνει μη γιγνώσκεσθαι. Με την απιστία, την αμφιβολία ξεφεύγουμε από την άγνοια. Ηράκλειτος.
Ερώτηση; Από πού να πιαστεί ο σύγχρονος άνθρωπος για να υπάρξει;
Απάντηση: Να πιαστεί δεν μπορεί από πουθενά. Του είναι ίσως δυνατόν να ανοιχτεί στο αποσπασματικό Όλον.
Εγώ λέω: Από τον εαυτό του, δηλαδή από τα οράματα που τον συνιστούν ως άνθρωπο.
Ερώτηση: Με τι όπλα;
Απάντηση: Χωρίς όπλα. Και χρησιμοποιώντας όλα τα όπλα. Το άνοιγμα δεν είναι κάτι το μυστηριώδες. Ας πάρουμε μια παρέα στην παραλία. Οι μεν φωτογραφίζουν τους δε. Θέλουν να τους οικειοποιηθούν, να τους αρχειοθετήσουν. Οι άλλοι φωτογραφίζουν τη θάλασσα, θέλουν να την ακινητοποιήσουν. Οι άλλοι λένε, τι ωραία που είναι, δες, δες τι ωραία που χτυπάει το κύμα. Ολα αυτά είναι μορφές ακινητοποίησης του χρόνου, του χώρου και όχι άνοιγμα στο χωροχρόνο. Ανοιγμα είναι να έκαναν μπάνιο, να χαίρονταν, να ζούσαν χωρίς αυτό το δες, δες…
Εγώ λέω: Δεν μπορεί αν υπάρξει όραμα χωρίς τους Άλλους. Η σύμφυση με τους άλλους είναι το ανώτερο όπλο του ανθρώπου.
Ερώτηση: Το αξιακό σύστημα που οικοδομείτε;
Απάντηση: Δεν οικοδομώ σύστημα. Επιχειρώ ένα βήμα. Και αυτό θα περάσει. Δεν είναι αυτοσκοπός. Ξέρει κανείς ότι αφήνει κάτι πίσω του και ας έχει υποστεί απέραντες μεταλλαγές.
Εγώ λέω: Αξιακό είναι το αταξικό σύστημα διαβίωσης που είναι το ανώτερο όραμα του ανθρώπου. Αιώνες τώρα ο άνθρωπος μάχεται συνεχώς για την πραγματοποιησή του και όλο δοκιμάζει απώλειες. Συνεχίζει όμως γιατί αυτό το όραμα τον καλεί. Μέσα απ'τις απώλειες δημιουργείται ένα σταθερό υπόβαθρό που κάποια στιγμή εκεί επάνω έξαφνα θα πραγματοποιηθεί αυτό το όραμα.
Ερώτημα: Αυταπάτη αθανασίας;
Απάντηση: Αν το εκλαμβάνει κάποιος σαν αυταπάτη αθανασίας, πρέπει τελικά να ξέρει ότι θα γίνει κάτι τελείως άλλο.
Εγώ λέω: Αθάνατοι-θνητοί, θνητοί-αθάνατοι, ζώντες τον εκείνων θάνατον των δε εκείνων βίον τεθνεώτες. Ηράκλειτος.
Ερώτηση; Έχω μια πικρή αίσθηση από όσα λέτε για τον κόσμο.
Απάντηση: Πικρή, γιατί κρατάμε χιλιάδων χρόνων πίκρα. Γιατί μας έμαθαν ότι ο άνθρωπος πρέπει να είναι το ιδεατόν του Πλάτωνα, το καλό του Χριστιανισμού, ο καλός αστός και μετά ο καλός προλετάριος, σήμερα ο καλός παραγωγός… Η ανθρωπότητα έχει υποστεί χιλιάδων χρόνων κηρύγματα που την περιορίζουν ολοένα και πιο πολύ.
Εγώ λέω: Τα κηρύγματα θέλουν οράματα και ιδεολογίες, χωρίς αυτά θα είμαστε ευτυχισμένοι όσο και τα πρόβατα. Αυτό βέβαια δεν είναι κακό, ο κόσμος μας θα ήταν απλός και απόλυτα κατανοητός. Θα ζούσαμε με την αναζήτηση του καλού χόρτου και το φόβο του κακού λύκου.
Ερώτηση: Υπάρχει σήμερα κρίση;
Απάντηση: Υπάρχει κρίση πολιτισμού, κρίση στον ψυχισμό των ανθρώπων, η οποία εκδηλώνεται σε ολόκληρο τον κόσμο.
Εγώ λέω: Όπου υπάρχει κρίση υπάρχει αντίσταση και όπου υπάρχει αντίσταση υπάρχει ελπίδα.
Ερώτημα: Γιατί οι νέοι πάντα διάβαζαν Μαρξ και Νίτσε συγχρόνως;
Απάντηση: Διότι και οι δύο κάνουν ανελέητη κριτική του παρόντος. Ο Μαρξ καταδικάζει όλη την αποξένωση του ανθρώπου από τον εαυτό του μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα. Ο Νίτσε βλέπει στο σύστημα όπου ζούμε έναν απέραντο μηδενισμό. Όμως και οι δύο θέλουν να κάνουν ένα βήμα σωτηριολογικό. Ο Μαρξ στον απόλυτο κομμουνισμό και ο Νίτσε στον υπεράνθρωπο. Ως τα τώρα δεν ξέρω κανέναν φιλόσοφο που να μη θέλησε να δώσει σωτηριολογικό άνοιγμα.
Εγώ λέω: Μπορεί κάποιοι νέοι να διαβάζουν, αυτό δεν είναι κακό μάλιστα είναι πρέπον. Όμως οι νέοι δεν θα σωθούν απ'τη μελέτη, αλλά από την αίσθηση και το βίωμα της καθημερινότητας. Ο κόσμος μπορεί με κάποιο τρόπο να επαναλαμβάνεται, μα κυρίως είναι μόνο τώρα ανεπανάληπτος. Ο Μακρυγιάννης, ο Κολοκοτρώνης και όλοι αυτοί οι ήρωες δεν είχαν διαβάσει, ακολούθησαν το ένστικτό τους για δικαιοσύνη, το ίδιο και οι ήρωες της αντίστασης.
Ερώτημα: Για ποιον πολιτισμό θα μιλούσατε σήμερα;
Απάντηση: Η εποχή μας είναι η εποχή του μυθολογικο-τεχνολογικού πολιτισμού που κρύβει το βαθύτερό του κίνητρο.
Εγώ λέω: Όλες οι εποχές είναι μυθο-τεχνολογικές. Ο μύθος είναι το όραμα και η τεχνική το μέσον.
Ερώτημα: Με ποια εργαλεία θα μπορούσαμε να «εξανθρωπιστούμε»;
Απάντηση: Με τα εργαλεία προχωρούμε, όπως λένε (προς τα πού;), αλλά αυτά δεν λύνουν το βασικό πρόβλημα της ύπαρξης της ανθρωπότητας, η οποία είναι εγκλωβισμένη στην τεράστια δύναμη που προέρχεται από τη συνάντηση της φύσης με την τεχνική.
Εγώ λέω: Με το όραμα, δηλαδή την ιδεολογία και την τεχνική. Γιατί η τεχνική είναι Παλλάδιο που φωτίζει και καίει, φωτίζει όταν οδηγεί στο όραμα καίει όταν οδηγεί στην τεχνολογία καθαυτή.
Ερώτημα: Η μεγαλύτερη χαρά;
Απάντηση: Οι συναντήσεις -στιγμιαίες και καίριες- με εκφάνσεις της φύσης, η δύναμη του έρωτα και της φιλίας που περιέχει τον έρωτα, οι σκέψεις που έρχονται σε μας.
Εγώ λέω: Επειδή το ότι υπάρχουμε είναι η μεγαλύτερη χαρά, όλα τη συνιστούν.
Ερώτημα: Το μεγαλύτερο όραμα;
Απάντηση: Το όραμα της συνάντησης της σκέψης και του κόσμου και η παραδοχή του φευγαλέου. Η παραδοχή της φανέρωσης και της ταυτόχρονης απόσυρσης, όσο γίνεται πιο γαλήνια.
Εγώ λέω: Το ότι κατεβήκαμε από τα κλαδιά να συνεχίζουμε το δρόμο για την ουτοπία.
Ερώτημα: Νιώθετε ότι πρέπει να αποδείξετε κάτι;
Απάντηση: Από την εφηβεία είχα την εντύπωση ότι έπρεπε να πω αυτό που βλέπω.
Εγώ λέω: Δεν είναι ανάγκη να αποδείξουμε τίποτα, αφού όλα είναι μπροστά μας. Όμως ακόμα κι αν τα δείχνεις σ' αυτόν που δε θέλει να δει, αυτός δεν βλέπει.
Ερώτηση: Η εξάρτηση από τους άλλους είναι αδυναμία;
Απάντηση: Έχουμε αναγκαία εξάρτηση από τους άλλους ανθρώπους. Η εξάρτηση πάλι δημιουργεί τα κενά της. Εξάρτηση και μη εξάρτηση έχουν το αναγκαίο στοιχείο που είναι και θετικό και αρνητικό.
Εγώ λέω: Η εξάρτηση είναι έννοια αμφίσημη: Εξαρτώμαι τόσο όσο ο άλλος εξαρτάται από εμένα. Από μόνοι μας όμως και χωρίς εξάρτηση είμαστε ανύπαρκτοι.
Ερώτημα: Αυτοδυναμία;
Απάντηση: Δεν μπορεί να υπάρξει σε κανένα επίπεδο.
Εγώ λέω: Η Αυτοδυναμία είναι έννοια αμφίσημη. Η δύναμή κάθε ατόμου απορρέει απ'το κοινωνικό του σύνολο που αίρει την αυτοδυναμία του.
Ερώτημα: Η σύγχρονη Ελλάδα;
Απάντηση: Είναι ένα πρόβλημα. Ούτε Ανατολή ούτε Δύση ούτε Ευρώπη ούτε Ασία. Βαδίζει προς την αναζήτηση μιας ενότητας, την οποία δεν βρίσκει εύκολα. Δεξιά και Αριστερά είναι φθαρμένες και δεν αναδύεται ένας δρόμος.
Εγώ λέω: Στη σύγχρονη Ελλάδα υπάρχει το ρεύμα της μεγάλης αρχαιότητας. Αν δεν το αφομοιώσουμε, δηλαδή δεν το φέρουμε στο Παρόν, θα μας παρασύρει στο παρελθόν που δεν υπάρχει. Δηλαδή στο θάνατο.
Ερώτημα: Πώς θα ανακαλύψουν οι Έλληνες πολιτικοί την «πραγματική πολιτική»;
Απάντηση: Θα έπρεπε να ξεπεράσουν τον στενό πολιτικαντισμό. Είναι όμως αυτό δυνατό;
Εγώ λέω: Δεν χρειαζόμαστε πολιτικούς. Πρέπει να ξανα-κατέβουμε από τα κλαδιά του δέντρου και να αυτο-διοικηθούμε. Δηλαδή να ασκήσουμε την τέχνη της λαοκρατίας.
Ερώτημα: Είναι εφικτή η Δημοκρατία;
Απάντηση: Η Δημοκρατία μένει ουτοπική, δηλαδή δεν έχει πουθενά τόπο να πραγματοποιηθεί. Το ίδιο της το νόημα μας ξεφεύγει.
Εγώ λέω: Το όραμα της δημοκρατίας είναι ουτοπικό γιατί ο κόσμος, όντας αντιφατικός, συνεχώς αλλάζει. Η αστική δημοκρατία πέρασε κι έφυγε, μπροστά μας έχουμε ένα νέο όραμα μια νέα ουτοπία στο βάθος του εξελικτικού ορίζοντα που μας καλεί. (Η Δημοκρατία είναι αντιφατική, δηλαδή μια δημοκρατική-δικτατορία μισθωτής εργασίας και κεφαλαίου, αφού αφορά το κοινωνικό γίγνεσθαι που αποτελείται από τάξεις και κοινωνικά στρώματα. Είναι τόσο πιο δημοκρατική για την τάξη που κυβερνά όσο πιο δικτατορική για τις τάξεις που κυβερνώνται. Όταν την εξουσία έχει το κεφάλαιο έχουμε δικτατορία του χρήματος πάνω στην εργασία, όταν την εξουσία έχει η εργατική τάξη έχουμε δικτατορία της εργασίας πάνω στο χρήμα).
Ερώτηση: Τι σας έχει δώσει η Ελλάδα;
Απάντηση: Μια ζωική ορμή. Την επαφή με τα στοιχεία της, τη θάλασσα, τον αέρα, τη γη, τη φωτιά.
Εγώ λέω: Μπορεί η Ελλάδα να έχει ξεπέσει, όμως ακόμα σ' όλο τον κόσμο δίνει πολιτισμό. Μπορεί κάποιοι να τον βρήκαν στο Παρίσι ή το Λονδίνο, όμως και αυτό από την Ελλάδα αντλείται ακόμα. Έλληνας είναι αυτός που πιστεύει στο Γίγνεσθαι, στην ανθρώπινη σχέση και στην ελευθερία. Για αυτό είναι αιώνιος αντάρτης.
Ερώτημα: Τι σας έχει πάρει;
Απάντηση: Δεν είχα ποτέ την προκατάληψη, ώστε να μπορέσει να μου την πάρει.
Εγώ λέω: Όλοι όσοι προσέφεραν στην ιερή αυτή χώρα τιμωρήθηκαν. Γιατί καλούν στην ανασύνταξη την ανθρωπότητα. Αυτό προϋποθέτει την καταστροφή του παλιού και την γέννηση του νέου. Στο παλιό πάντα εντάσσονται οι ισχυροί, αυτοί δεν θέλουν αλλαγή. Όμως κάθε τιμωρία για τη γένεση του κόσμου είναι συγχρόνως τιμή, που οι τιμωροί ασκούν πάνω σου δείχνοντας τη δική τους ατιμία.
Ερώτημα: Σκεφτήκατε ότι μπορεί να σας τιμούν και να μη σας έχουν διαβάσει;
Απάντηση: Πολλά πράγματα δεν χρειάζεται να έχουν διαβαστεί. Μπορεί να διαπερνάνε την ατμόσφαιρα.
Εγώ λέω: Οι περισσότεροι χριστιανοί και μουσουλμάνοι δεν έχουν διαβάσει τις γραφές τους. Οι περισσότεροι μαρξιστές δεν έχουν διαβάσει Μαρξ. Στις περισσότερες συναυλίες χειροκροτούν ενώ θα έπρεπε να γιουχάρουν. Είναι σύνηθες θα ακούμε τις φήμες και όχι την ίδια την ουσία. Εξ άλλου οι περισσότεροι άνθρωποι ακόμα κι αν διαβάσουν κάτι, το διαμορφώνουν στο νου τους σύμφωνα με τις δικές τους αντιλήψεις. Αυτό δεν είναι κακό αφού όλοι έμφυτα κοινωνούν του Ηρακλειτικού Λόγου και γι'αυτό κοινωνούν με μιαν έμφυτη ελευθερία.
Ερώτημα: Διαψεύδετε την κατάρα των Ελλήνων να μην αναγνωρίζουν ζώντες δημιουργούς.
Απάντηση: Στην Ελλάδα υπάρχει μεμψιμοιρία και δυσκολία αν δεν προηγηθεί μια αναγνώριση από τα έξω. Έξω είναι πιο πολιτικά θεσμισμένα τα πράγματα. Αλλά και υπάρχουν πράγματα που περιμένουν ακόμα το μέλλον τους.
Εγώ λέω: Κανένας προφήτης στον τόπο του.
Ερώτημα: Τι θα λέγατε σε έναν νέο φιλόσοφο;
Απάντηση: Να ανοιχτεί στη σκέψη, στα κείμενα και στο κίνημα της σκέψης, στην ποίηση που διατρέχει κάθε τέχνη και να ζήσει και να πει αυτό που τον εμψυχώνει και τον συνθλίβει ατομικά και κοινωνικά.
Εγώ λέω: Να ανοιχτεί μέχρι τέρμα στα οράματα και τις ουτοπίες του με οδηγό τους προσωκρατικούς, Αναξίμανδρο, Ηράκλειτο και Ζήνωνα.
Ερώτημα: Τι θα λέγατε σε έναν έφηβο;
Απάντηση: Να κρατήσει, όσο γίνεται, έναν παλμό και στη λεγόμενη ώριμη ηλικία.
Εγώ λέω: Αθλητισμός, ΄Ερωτας και Νόηση.
(Μια γρήγορη ανάλυση της φιλοσοφίας του Κώστα Αξελού η οποία ακολουθείται και από ένα μικρό ρεπορτάζ με ερωτήσεις σ'αυτόν και απαντήσεις από τον ίδιον).
Εγώ που διάβασα αυτή την εργασία και που είμαι ένας "άγνωστος διανοητής του δρόμου", αφού όλη τη φιλοσοφική μου κατάρτηση ξεκίνησα σαν παιδί, από συζητήσεις με άγνωστους καταραμένους και ασήμαντους διανοητές της αριστεράς κυρίως μακρονησιώτες εκ των οποίων αρκετοί έμαθαν γράμματα στην εξορία. (Όταν γειτόνισσα κυνηγούσε το γιo της ν'αφήσει την μπάλα και να πάει να διαβάσει, η φίλη και γειτόνισσά της την απέτρεπε: Ας το παιδί να χαρεί τη ζωή του, τα γράμματα θα τα μάθει στην εξορία όπως ο μπαμπάς του). Λοιπόν παίρνω το θάρρος και παρεμβάλλομαι στη συνέντευξη: λέγοντας και εγώ.
Ο Αξελός είναι μια εξέχουσα προσωπικότητα, ένας αγωνιστής και ένας παγκοσμίως διακεκριμένος διανοητής που έλκει τον παγκόσμιο θαυμασμό. Επειδή όμως εμείς είμαστε Έλληνες κι επειδή "ουδέν δεινότερον των Ελλήνων πέλει", γι'αυτό δεν αφήνουμε τίποτα χωρίς σκληρή κριτική η οποία μπορεί κάποιες φορές να ξεπερνά τα όρια.
Επισήμανση: Οι απόψεις και οι προτάσεις του Αξελού θα αναφαίνονται με αυτά τα στοιχεία ενώ οι προτάσεις που εγώ θέλω να τονίσω με αυτά.
Δημοσιογράφος: Αν τελειώνει η φιλοσοφία, μετά τι;
Ο Κώστας Αξελός ήταν από τα τελευταία μεγάλα ονόματα μιας τρανταχτής γενιάς τολμηρών, ανήσυχων, πρωτοπόρων Ελλήνων. Ο ίδιος άνοιξε τη σκέψη στους ορίζοντες του κόσμου, βίωσε τον στοχασμό του και στοχάστηκε τον βίο του.
Συνιστούσε: «Να μην υπομένεις παθητικά την εποχή. Να τη μεταμορφώνεις, αθέατα σχεδόν» και «Να ζεις με ορμή τη ζωή σου και να ετοιμάζεσαι ήρεμα για τον θάνατο. Να είσαι έτοιμος να πεθάνεις σε κάθε στιγμή. Με επιθυμίες ανεκπλήρωτες».
Εγώ λέω: α. Τίποτα δεν μπορεί να μεταμορφωθεί από κάποιον άνθρωπο αθέατα. β. Όλοι ζουν με ορμή -όταν μπορούν-, αλλά συνήθως δεν τους επιτρέπεται να το κάνουν. γ. Όλοι προετοιμάζονται ήρεμα για τον θάνατό τους. Δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς. δ. Όλοι πεθαίνουν με επιθυμίες ανεκπλήρωτες, αφού ποτέ οι επιθυμίες κάποιου δεν εκπληρώνονται. Ακόμα όλοι οι άνθρωποι ζουν-πεθαίνοντας κάθε στιγμή, κάτι που τους κάνει εν δυνάμει αθάνατους.
Δημοσιογράφος: Ήταν ο θεμελιωτής της «Πλανητικής σκέψης» και του «Παιχνιδιού του κόσμου» – δύο έννοιες που σημάδεψαν το στοχαστικό έργο του. «Η πλανητική σκέψη αντιστοιχεί στην περιπλάνηση του Είναι εν τω Γίγνεσθαι της Ολότητας του Κόσμου». Πηγαίνοντας παραπέρα λέει: «Το περιπλανώμενο Είναι του ανθρώπου παίζει ένα παιχνίδι μέσα στο οποίο τα σχέδιά του αδιάκοπα διαψεύδονται. Ο κόσμος είναι το παιχνίδι, ο άνθρωπος ο συμπαίκτης. Σε μας εναπόκειται να μάθουμε να παίζουμε το παιχνίδι από το οποίο δεν μπορούμε να ξεφύγουμε».
Εγώ λέω: α. Η σκέψη ήταν πάντα με τον τρόπο που παρουσιάζεται εδώ ως Πλανητική, αφού πάντα μεταφέρεται από τόπο σε τόπο όπως οι άνθρωποι που τις μεταφέρουν. Μάλιστα τώρα με τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης και διακίνησης ιδεών αυτό έχει φτάσει στο απόγειο. Το ότι αυτή η περιπλάνηση ακολουθεί το Γίγνεσθαι της Ολότητας του Κόσμου, μας το έχουν διδάξει οι προσωκρατικοί και ειδικά ο Αναξίμανδρος και ο Ηράκλειτος. β. Η περιπλάνηση του ανθρώπινου Είναι δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως περιπλάνηση, αφού είναι αυτό το ίδιο το Γίγνεσθαι του όντος. Το Γίγνεσθαι δεν είναι ούτε παίγνιο ούτε περιπλάνηση. Δεν είναι παίγνιο αφού ως Γίγνεσθαι δεν είναι κλειστό σύστημα ώστε να έχει προκαθορισμένους όρους και όρια και άρα αρχή και τέλος. Είναι η ατέρμονη ουτοπία του άπειρου γίγνεσθαι όπου ο άνθρωπος κοινωνεί και γι' αυτό βρίσκεται σε συνεχή υπέρβαση. Εκεί ο άνθρωπος δεν είναι συμπαίκτης, αλλά έχει ενδυθεί αυτός ο ίδιος το παγκόσμιο Γίγνεσθαι αφού συνεχώς ζη-πεθαίνοντας. Δεν τον αγγίζουμε δυο φορές γιατί αλλάζει βίαια και γρήγορα, καταλύεται-συντιθέμενος Είναι-ΜηΌντας (όπως είπε κι ο Ηράκλειτος 2500 χρόνια πριν). γ. Αν ο άνθρωπος είναι μέσα σε κάποιο παίγνιο (φαινομενικό γίγνεσθαι) που δεν μπορεί να ξεφύγει, τότε δεν έχει να μάθει τίποτα αφού κατ' ανάγκη όλο αυτό το παίγνιο είναι γεγραμμένο μέσα του. Αν όμως αυτό το γίγνεσθαι έχει αντιφατικούς όρους και γι'αυτό είναι αληθινό κι ατέρμονο, κάθε του στιγμή περιέχει το στοιχείο του ανεπανάληπτου, όπου ο κάθε άνθρωπος μπορεί να είναι σημαντικός παράγοντας. Μπορούμε λοιπόν να επιλέξουμε στη δράση μας το Γίγνεσθαι ή το Όλλυσθαι.
Δημοσιογράφος: Το παιχνίδι.«Να παίξουμε το παιχνίδι. Αφήνοντας τον εαυτό μας να παρασυρθεί από το παιχνίδι του χρόνου… Όχι για να περάσει ο χρόνος, αλλά για να περάσουμε μαζί με τον χρόνο», μας είπε ο στοχαστής, που δεν ήθελε να αποκαλείται φιλόσοφος, αφού μετά τον Χέγκελ, πίστευε ότι οι μεγαλύτεροι στοχαστές είναι «μετα-φιλόσοφοι». Σε αυτή την κατηγορία των μετα-φιλοσόφων τοποθετεί ο ίδιος τον εαυτό του.
Εγώ λέω: Σύμφωνα με τους προσωκρατικούς της διαλεκτικής Αναξίμανδρο, Ηράκλειτο και Ζήνωνα, ο Χώρος, ο Χρόνος, το Είναι, το Νοείν και το Λέγειν συμπίπτουν συνιστώντας ενότητα μέσα στο παγκόσμιο Γίγνεσθαι. Εμείς λοιπόν δεν μπορούμε να επιλέξουμε αν θα περάσει ο χρόνος μαζί μας ή όχι, ούτε αν θα μας παρασύρει στο παιγνίδι του, πρώτον γιατί το Είναι, το Νοείν και το Λέγειν που εκπροσωπούμε την συγκεκριμένη στιγμή της σκέψης, είναι συνυφασμένο με τον χρόνο και δεύτερον γιατί ο χρόνος δεν είναι παίγνιο. Ο Χρόνος ούτε ως παρελθόν αλλά ούτε ως μέλλον υπάρχει, ... ως συνυφασμένος με το Είναι και το Γίγνεσθαι, είναι η αιώνια μηδενική αιχμή του φθίνοντος παρόντος μεταξύ του παρελθόντος που δεν υπάρχει και του μέλλοντος που δεν υπάρχει. Αυτή η φθίνουσα μηδενική αιχμή, ως αιώνια είναι συγχρόνως άπειρη, όντας έτσι η αντιφατικότητα γυμνή, το Είναι ως Καθαυτό.
Δημοσιογράφος: Το εγχείρημά μου είναι μετα-φιλοσοφικό και σκεπτόμενο, έχει πει, ορίζοντας και τα πεδία της σκεπτόμενης δράσης του.
Εγώ λέω: Εγχείρημα μετα-φιλοσοφικό και σκεπτόμενο δεν υπάρχει. Το νοείν είναι συνυφασμένο με τη φιλοσοφία, αφού η έσχατη μορφή της είναι η τέχνη της Νόησης. Έτσι η μετα-φιλοσοφία, αν υπάρχει κάτι τέτοιο, πρέπει να διαχωρίζεται από την φιλοσοφία σε κάτι λειτουργικό, όπως το Νοείν που την χαρακτηρίζει ως τέχνη. Τότε θα ήταν μια μετα-φιλοσοφία χωρίς νόηση ή ακόμα χωρίς τρόπο σκέψης. Βέβαια μετά τον Χέγκελ γεννήθηκε ένα ρεύμα διανοητών οι οποίοι ανάλωσαν τη ζωή τους στην διαλεύκανση του αινίγματος της εγελιανής διαλεκτικής, παράλληλα με τη διαλεύκανση της Κριτικής του Καθαρού Λόγου του Καντ. Αυτοί οι διανοητές ως βασική δραστηριότητά τους θεώρησαν την αυστηρή κριτική διακεκριμένων κειμένων κι έτσι γεννήθηκε αυτός ο χώρος της λεγόμενης απ'τον Αξελό Μετα-φιλοσοφίας. Όμως και υπ'αυτή την έννοια η δραστηριότητα των διανοητών αυτών δεν μπορεί παρά να είναι φιλοσοφική αφού ως μέσον της κριτικής χρησιμοποιεί αυστηρά τη λογική (η φιλοσοφία είναι κατεξοχήν η τέχνη της λογικής). Ο Αξελός όμως στο έργο του "Γιατί Σκεπτόμαστε"; Απορρίπτει ως πρέπουσα Σκέψη και τον Ορθολογισμό αλλά και την Διαλεκτική, προτείνοντας ένα είδος ψυχο-μυστικιστικού λόγου.
Αξελός: «Από τον προφιλόσοφο Ηράκλειτο ως την ολοκλήρωση της φιλοσοφίας και τη διαπίστωση του τέλους της ιστορίας στον Χέγκελ, μέσα από τον στοχαστή Μαρξ, τους Χέλντερλιν, Ρεμπό, τελευταίους ποιητές, τον Νίτσε, κριτικό και εξάγγελο, τον αναλυτή Φρόιντ και τον Χάιντεγκερ, ο οποίος δεν παύει να είναι ένας αινιγματικός στοχαστής που στοχάζεται το αίνιγμα, έχω ακολουθήσει μια κεντρική σκέψη που μου επιβαλλόταν, προσπαθώντας να κάνω την ιδέα της αλήθειας να βγει από τους αρμούς της και να θεωρήσω τον κόσμο σαν να μην είναι ούτε με νόημα ούτε παράλογος, αλλά όπως ξετυλίγεται σαν παιχνίδι που περιέχει και που συντρίβει τη συνδυαστική όλων των παιχνιδιών».
Εγώ λέω: α. Ο Ηράκλειτος δεν είναι προφιλόσοφος, αφού είναι ο πρώτος που ασκεί τη φιλοσοφία ως τέχνη της νόησης και μάλιστα πρότεινε την ανώτερη ως σήμερα η Διαλεκτική Λογική. Η Λογική είναι το έσχατο καταφύγιο της Φιλοσοφίας. β. Στον Χέγκελ δεν διαπιστώνουμε το τέλος της ιστορίας. γ. Ο Χέντερλιν και ο Ρεμπώ μολονότι μεγάλοι, δεν είναι οι τελευταίοι με την εμφατική έννοια ποιητές, ούτε ο Νίτσε. δ. Ο Φρόιντ είναι ένας καλός τσαρλατάνος, αφού σήμερα η ψυχολογία κυρίως ασκείται μέσα από την ανάγνωση του ανθρώπινου DNA και μάλιστα μέσω αυτού, διαπιστώνουμε ότι η Ψυχή, όπως την εννοούσε αυτός και συνεχίζουμε κι εμείς, δεν υπάρχει. Υπάρχουν οι γεγραμμένες κληρονομικές καταβολές στο ανθρώπινο DNA, που μας ξεγελάνε και φαίνονται ως Ψυχή. ε. Ο μεγάλος στοχαστής Χάιντεγκερ που ασχολήθηκε με τον ορισμό της έννοιας του Είναι, μολονότι τόσο μεγάλης μορφώσεως δεν κατάλαβε ότι ο ορθολογικός δρόμος που ακολούθησε δεν μπορούσε να τον οδηγήσει στη διαλεύκανση της έννοιας του Είναι. Ακόμα δεν κατάλαβε ότι οι προσωκρατικοί της διαλεκτικής, είχαν ορίσει την έννοια του Είναι τελεσίδικα.
ζ. Ενώ ο στοχαστής μας αναζητά την αλήθεια, ξεχνά ότι το αντικείμενο της αναζήτησης της αλήθειας δε μπορεί να είναι χωρίς νόημα, αλλά συγχρόνως αυτό το νόημα συνεχώς αλλάζει.
Δημοσιογράφος: Περιπλάνηση και παιχνίδι. Πρέπει να συγκρατήσουμε αυτές τις φράσεις του Κώστα Αξελού γιατί συνοψίζουν, όσο αυτό είναι δυνατόν, το εγχείρημά του. Πρώτα από όλα δίνουν τον αστερισμό των στοχαστών όπου ο ίδιος περιπλανάται. Δίπλα στον Ηράκλειτο, στον Μαρξ, στον Χέγκελ, στον Χάιντεγκερ και στον Φρόιντ, βρίσκουμε τον Χέλντερλιν και τον Αρθούρο Ρεμπό. Σε αντίθεση με τη φιλοσοφία που δυσπιστούσε απέναντι στην ποίηση, ο Αξελός ξέρει να βαδίζει στους δρόμους της ποιητικότητας, ξέρει να ακούει τις ρήσεις του Ρεμπό, γιατί η ποίηση και η τέχνη είναι συνιστώσες του κόσμου, συμμετέχουν σε μεγάλο βαθμό στο παιχνίδι του κόσμου. «Η τέχνη μας κάνει να βλέπουμε και να ακούμε σχέδια, χρώματα, ήχους και ρυθμούς του Κόσμου, αποκρύβοντάς τα και αποκαλύπτοντάς τα», γράφει στην Ανοιχτή Συστηματική.
«Πλανητική σκέψη εννοώ μια σκέψη που παίρνει τη σκυτάλη από την ευρωπαϊκή και σύγχρονη σκέψη και που απλώνεται σε όλη την υδρόγειο σφαίρα, δηλαδή στον πλανήτη Γη. Η πλανητική σκέψη, κι αυτός είναι ο νεωτερισμός της, δεν είναι πλέον μια σκέψη της αλήθειας αλλά μια σκέψη της περιπλάνησης. Καθώς, ελληνικά, πλανήτης σημαίνει πλάνης αστήρ, η μοίρα του δικού μας περιπλανώμενου άστρου είναι να ριχτούμε σε ένα δρόμο όπου όλες οι αλήθειες εμφανίζονται ως θριαμβικές μορφές της περιπλάνησης», είχε πει στον Ζαν – Πιερ Φορζέ.
Εγώ λέω: Η Πλανητική σκέψη όπως μας την ορίζει ο Αξελός δεν είναι κάποιος νέος τρόπος σκέψης, αλλά ο τρόπος διάδοσής της αιώνες τώρα. Αυτό υπήρξε πάντα και πραγματοποιείτο ανάλογα με τις δυνατότητα της κάθε εποχής. Σήμερα με τα ηλεκτρονικά μέσα διάδοσης αντιλήψεων και ιδεών είναι βέβαιο ότι έχουμε αυτό το είδος σκέψης, μα δεν είναι δική του σύλληψη. Μάλιστα αυτό το έχουν κάποιοι άλλοι κάνει καθημερινότητα.
Επίσης Εγώ λέω ότι η φιλοσοφία δεν δυσπιστούσε ποτέ απέναντι στην ποίηση, αλλά ούτε στην τέχνη γενικά. Όσα έργα των προσωκρατικών έφτασαν ως εμάς είναι ποιήματα. Επίσης η τέχνη ως υψηλή και συνεπώς η ποίηση, έχει πάντα φιλοσοφική διάσταση.
Δημοσιογράφος: Και για το Παιχνίδι του Κόσμου είχε πει στον ίδιο συνομιλητή του: «Ως τώρα ο κόσμος υπαγόταν πάντοτε σε ένα Απόλυτο, τη Φύση, τον Θεό, τον Άνθρωπο (τη θέληση και τη σκέψη του). Τα τρία αυτά απόλυτα είναι ήδη νεκρά ή έχουν περάσει στη φάση του τέλους τους. Στη θέση τους έχουμε να αντιμετωπίσουμε τον ίδιο τον κόσμο, που είναι το σύνολο των συνόλων των παιχνιδιών που μας φανερώνονται και με τα οποία παίζουμε. Ο άνθρωπος είναι ο μεγάλος συμπαίκτης του παιχνιδιού του κόσμου, αλλά ο άνθρωπος δεν είναι μόνο παίκτης, είναι επίσης ο «εμπαιζόμενος», το άθυρμα».
Εγώ λέω: Οι έννοιες Φύση και άνθρωπος δεν έχουν καμιά σχέση με το Απόλυτο. Ακόμα ούτε η Φύση ούτε ο Άνθρωπος εκπροσωπούν κάτι νεκρό, αφού βρίσκονται σε συνεχές γίγνεσθαι. Όσο για τον Θεό και το Απόλυτο είναι νεκρά από την εποχή του Ηράκλειτου.
Ο κόσμος λοιπόν -και όχι ως τώρα- υπαγόταν και συνεχίζει να υπάγεται σε κάποιο απόλυτο ή θεό μόνον απ'τους ιδεαλιστές, οι οποίοι είναι επηρεασμένοι απ'τη χριστιανική σκέψη και τον πλατωνικό ιδεαλισμό. Υπήρξαν όμως από την εποχή των προσωκρατικών διανοητές που γι' αυτούς ο Κόσμος κι Φύση ήταν Ένα: το παγκόσμιο υλικό γίγνεσθαι που δεν έχει καμιά σχέση με κάποιο Απόλυτο.
Γι' αυτό η έκφραση "ως τώρα" που δείχνει ότι είναι δική του σύλληψη ο ορισμός του τέλος των απολύτων (με χρονικό όριο την σκέψη του), έχουν έμπρακτα εκφράσει με τον διαλεκτικό τρόπο σκέψης τους οι προσωκρατικοί.
Το ότι όμως είναι όλα παίγνια και ο άνθρωπος είναι παίκτης κι εμπαιζόμενος είναι σίγουρα δική του σοφή διαπίστωση. Εγώ λέω: καμιά έκφανση της φύσης και φυσικά ο άνθρωπος δεν είναι παίγνιο, γιατί όλα υπάγονται σε αληθινό γίγνεσθαι.
Δημοσιογράφος: Η σκέψη και η πράξη. Ο Αξελός δεν είναι στοχαστής του εργαστηρίου. Χωρίς ν' ακολουθεί τις μόδες της εποχής, που συχνά φέρνουν στον αφρό των media φιλόσοφους και «φιλόσοφους», έχει θέσεις κι ερωτήματα για το κράτος, τα πανεπιστήμια, τις εκκλησίες, τα κόμματα, τα ΜΜΕ, τις ιδεολογίες, την οικολογία, την τεχνική. Κριτικός απέναντι στο «θλιβερό» κράτος, ιδιαίτερα το ελληνικό, κριτικός απέναντι στην πολιτική, «που δεν αποτελεί παρά μια τεχνικο-γραφειο-κρατική διαχείριση για τους εκάστοτε κυβερνώντες όσο και για τους εκάστοτε αντιπολιτευόμενους», κριτικός για τα πολύμορφα μαζικά μέσα «ενημέρωσης», «που εξαντλούν τα όρια αντοχής όλων των κοινωνιών και πολιτευμάτων», κριτικός με τη μεταστροφή του ανθρώπου σε «οικονομικό κτήνος», κριτικός με την οικολογία, «που μπορεί να ονομάζει ορισμένα δεινά, να προβαίνει σε αρνήσεις, αλλά δεν βλέπει τις προϋποθέσεις και τις ανάγκες του σημερινού και αυριανού κόσμου, μένει νοσταλγική», ο Αξελός, όσο και αν αυτό φαίνεται ηθικολογικό, κάνει προτάσεις. Στο τι να πράξουμε; απαντά με τη στοχαστική ή τη σκεπτόμενη πράξη. «Να προσπαθήσουμε να στεκόμαστε και να κρατιόμαστε όσο γίνεται πιο όρθιοι, σε μια στάση στοχαστικής εγρήγορσης, ακόμη και ιδίως όταν όλα ισοπεδώνονται, έρπουν και μηδενίζονται». «Να μην ξεχνάμε πως η φύση, δυνατότερη από τον άνθρωπο, την επιστήμη και την τεχνική, απεριόριστη αλλά όχι αναγκαστικά άπειρη, έχει τα όρια της ανοχής και της αντοχής». «Να αφομοιώσουμε την πορεία της παγκόσμιας ιστορίας, όπου όλες οι ιδεολογίες χρεοκόπησαν, όσο κι αν εν μέρει πέτυχαν, και να αντιτάξουμε στον δεσπόζοντα πολιτικαντισμό μια πιο νηφάλια ένταξη και αντίσταση που να μη στηρίζεται στην απάτη και στην εξαπάτηση, στην κερδοσκοπία και στην εκμετάλλευση».
Λέω εγώ: Για όλα αυτά έχει ερωτήματα κι ο ψιλικατζής της γειτονιάς μου και μάλιστα όπως και ο Αξελός ήταν στρατευμένος στην αριστερά και για τις ιδέες του έφαγε δέκα χρόνια φυλακή, μια φυλακή που ήταν προθάλαμος εκτελέσεων. Αυτός δεν ήταν γόνος μεγάλης οικογένειας, ούτε είχε γνωστούς για ν 'αποδράσει στο εξωτερικό τις μέρες της σφαγής, απλά περίμενε τη σειρά του, η οποία δεν ήλθε γιατί οι "πατριώτες" χόρτασαν αίμα. Και τώρα βλέπει αυτούς που την κοπάνησαν εκείνες τις σκοτεινές μέρες, να γυρίζουν και να θέτουν τα ίδια ερωτήματα, αλλά να δίνουν και χειρότερες απαντήσεις σ' αυτά από τις δικές τους. Ακόμα βλέπουν αυτοί οι παλιοί συναγωνιστές του να τους προσβάλουν ως ανθρώπους και να μιλάνε για τη ματαιότητα των αγώνων τους, αφού ήταν από την αρχή προδομένοι. Κανείς όμως δε ρώτησε αυτούς τους αγωνιστές της αιώνιας σιωπής, τη δική τους γνώμη, για τη δική τους ιδεολογία στην οποία όλοι αυτοί οι διακεκριμένοι αποπατούν επάνω.
Δημοσιογράφος: Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε και άλλες τέτοιες φράσεις. Αλλά ο Αξελός δεν θέλει να δώσει έναν οδηγό δράσης. Θέλει να παίξει ένα «δόλιο» παιχνίδι που θα μας οδηγεί διαρκώς στο ερώτημα: Τι να πράξουμε; Είναι φανερό ότι το παιχνίδι συνεχίζεται.
Απόσπασμα από μια σπάνια συνέντευξη περιοδικό «Κ» στον ΓΙΩΡΓΟ ΔΟΥΑΤΖΗ στις 12-4-09
(Στο παίγνιο των ερωταπαντήσεων που θ' ακολουθήσει, με χοντρά γράμματα είναι οι ερωτήσεις).
Ερώτηση: Τέλος των ιδεολογιών;
Απάντηση: Οι ιδεολογίες γενικευόμενες πεθαίνουν. Μετά από αυτές, μια μέση απατηλή νοοτροπία θα κυριαρχήσει για πολύ.
Εγώ λέω: Όλες οι άμεσα παραγματοποιημένες ιδεολογίες πεθαίνουν τη στιγμή της πραγματοποίησής τους, μένουν όμως πάντα οι Ουτοπίες που συνεχώς καλούν τον άνθρωπο να τις πραγματοποιήσει. Η ουτοπία είναι η απραγματοποίητη-πραγματικότητα η οποία καταλύεται-συντιθέμενη, Είναι-ΜηΌντας συνεχώς Άλλη-Αλλού. Αυτή βρίσκεται πάντα εκεί μακριά στον ορίζοντα του Γίγνεσθαι και μας έλκει στη συνεχή ανοδική πορεία..
Ερώτηση: Με ποια χαρακτηριστικά;
Απάντηση: Έχει στοιχεία από όλα. Λίγο φιλελεύθερα, λίγο σοσιαλιστικά, λίγο χριστιανικά, λίγο εβραϊκά, λίγο προλεταριακά, λίγο αστικά, λίγο από τις φιλοσοφίες, αλλά είναι πάντα ένα μπέρδεμα, χωρίς αυτό να είναι σκέψη. Κάνει τους ανθρώπους να νομίζουν ότι σκέπτονται.
Εγώ λέω: Εδώ φαίνεται η σύγχυση του Αξελού Περί Ιδεολογίας. Όλες αυτές οι λίγο-πολύ πραγματοποιήσιμες ιδεολογίες που αναφέρει, σβήνονται συνεχώς από μια πραγματικότητα που πραγματοποιείται, κι επειδή σε κάθε είδους κοινωνική οργάνωση υπάρχει κάποιου είδους εξουσία, όσο υπάρχει ανάγκη από εξουσία κάποιοι θα την διαχειρίζονται. Έτσι πάντα από αυτή τη διαχείριση θα γεννιέται αδικία. Το όραμα λοιπόν της δικαιοσύνης θα είναι πάντα επίκαιρο σαν μια ουτοπία που ο άνθρωπος θα επιδιώκει ως τη στιγμή που ο ίδιος θα είναι ένα άλλο Ον, δηλαδή ο Σοσιαλιστικός Άνθρωπος που θα έχει υπερβεί τον άνθρωπο και τις ιδιοτελείς αδυναμίες του. Σ' αυτό το ανοδικό κοινωνικό γίγνεσθαι, η Δικαιοσύνη δεν είναι ο σκοπός αλλά το πολιτισμικό μέσο κατάκτησης του Τραγικού Πνεύματος, όπου ο Νέος Άνθρωπος ορθώνεται μπρος τον ισχυρό και γέρνει μπρος τον ανίσχυρο. Αυτός σαν αρχαίος Ήρωας προσφέρει τη ζωή του για χάρη της κοινωνίας των συνανθρώπων του με μόνο κέρδος την ουτοπία για ένα καλύτερο Αύριο για τους Άλλους. Φυσικά ο Αξελός έχει ζήσει έστω και για λίγο την αίσθηση της κοινωνίας του Όλου και της αυτοθυσίας, όμως μετά τις διώξεις μάλλον έβαλε μυαλό κι έτσι οι διώκτες του κέρδισαν το παιχνίδι. Κι επειδή αυτός δεν μπόρεσε να δεχθεί την ήττα, προσπάθησε με κάποια μισόλογα στο πεδίο της σκέψης να αποκαθάρει το Είναι του. Όμως δεν πέτυχε, αφού συνεχίζει ακόμα να αρνείται αυτή την ουτοπική ιδεολογία που κάποτε οραματιζόταν. Την ουτοπία που βρίσκεται πάντα στα όρια του γίγνεσθαι και συνεχώς μας καλεί. Η ουτοπία και το όραμα συνιστούν μιαν αντιφατική ενότητα όπου το ένα γεννά το άλλο μα συγχρόνως το μάχεται κιόλας.
Ερώτηση: Μπορεί ο άνθρωπος να προχωρήσει έτσι;
Απάντηση: Η τεχνική προχώρησε με γιγαντιαία βήματα. Ο άνθρωπος, όμως, αμφιβάλλω.
Εγώ λέω: Ο άνθρωπος κι η τεχνολογία συνιστούν μιαν αντιφατική ενότητα όπου ενώ το ένα γεννά το άλλο, το μάχεται κιόλας. Δηλαδή δεν μπορεί να υπάρξει τεχνολογία χωρίς άνθρωπο, ούτε ο άνθρωπος μπορεί πλέον χωρίς το τέκνο του την τεχνολογία, αφού μόνο με την τεχνολογία θα καταφέρει να κατακτήσει το επίπεδο της ισονομίας και της υπέρβασης του εαυτού από τον εαυτό. Βέβαια κάθε ανθρώπινη ανακάλυψη από αρχαιοτάτων χρόνων θεωρήθηκε "παλλάδιο". Το παλλάδιο φωτίζει και καίει ανάλογα με την χρήση. Γίνεται σκάλα υπέρβασης, αλλά και αυτοκαταστροφής.
Ερώτηση: Θα μπορούσατε να διαβλέψετε στον αυριανό κόσμο;
Απάντηση: Ο αυριανός κόσμος, ο βιομηχανικός, μαζικός, μηδενιστικός, ηλεκτρονικός και τεχνικοποιημένος πολιτισμός, θα τεχνικοποιήσει ακόμη και τη φαντασία. Υπάρχει ένα πέρα από την τεχνική; Και από ποιον κυριαρχείται η τεχνική; Δεν μπορώ να απαντήσω.
Εγώ λέω: Αυτός ο "αυριανός κόσμος" της τεχνολογίας ο μαζικός, ο ηλεκτρονικός δεν μπορεί να τεχνικοποιήσει την φαντασία αφού αυτός είναι ακριβώς το τέκνο της ίδιας της φαντασίας και του ουτοπικού οράματος. Η κάθοδος του πιθήκου από τα κλαδιά, το πέταγμα του ανθρώπου στους αιθέρες, η ομαδική διακυβέρνηση των λαών, η ανακάλυψη των ηλεκτρονικών μέσων και τα επιτεύγματά τους και όλα όσα η τεχνολογία προστάζει ήταν ουτοπικά οράματα που έχουν σχεδόν πραγματοποιηθεί. Είναι παλλάδια που φωτίζουν και καίνε; Διευρύνουν τη σκοτεινή πορεία του γυμνού πιθήκου στο δρόμο της τραγικότητάς του;
Ερώτηση: Επικυρίαρχη η τεχνική;
Απάντηση: Σήμερα φαίνεται ότι είναι το κυρίαρχο στοιχείο. Υπάρχει έως και μια τεχνική των φαντασιώσεων. Ο κινηματογράφος, η ίδια μας η ζωή είναι μια μορφή τεχνικής. Είναι σαν αυτό που ακούω από τους φοιτητές, να λένε «έκανα έρωτα» χρησιμοποιώντας τη λέξη «κάνω» σαν να έκαναν ένα σκαμνί ως μαραγκοί…
Εγώ λέω: Όσα δε φτάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια. Ο κόσμος της τεχνολογίας είναι αυτός που ονειρευτήκαμε και αν τον χρησιμοποιήσουμε για να φωτιστούμε, μπορεί να υπερβούμε τον άνθρωπο και να βαδίσουμε στο Νέο Ον, αν όχι μπορεί και να καούμε.
Ερώτηση: Αν τελειώνει η φιλοσοφία, μετά τι;
Απάντηση: Η εποχή μας έχει πέσει χαμηλά και η φιλοσοφία ζει το τέλος της. Μετά από αυτήν υπάρχει χώρος για μια ανοιχτή ποιητική σκέψη.
Εγώ λέω: Η ερώτηση αυτή έχει ήδη απαντηθεί αφού ο Αξελός θεωρεί τον εαυτό του μεταφιλόσοφο. Γι'αυτόν η φιλοσοφία πέθανε με τον Χέγκελ. Ζήτω λοιπόν η ποίηση όπου μπορούμε να λέμε και να ξαναλέμε τα ίδια πράγματα με διαφορετικό τρόπο και να καμαρώνουμε που δεν μας καταλαβαίνουν. Η ανθρώπινη νόηση λοιπόν που ξεκίνησε από την ποίηση και το μύθο, μετά από τρεις χιλιάδες χρόνια πρέπει να ξαναγυρίσει με καμάρι εκεί. Αφού κατά τους μετα-φιλοσόφους, όλα όσα αγγίζουν τη νόηση έχουν λεχθεί και πρέπει να γυρίσουμε πίσω στη αντι-νόηση.
Ερώτηση: Το έργο σας είναι διαποτισμένο από την ποίηση.
Απάντηση: Αναμφισβήτητα. Πέρα από την ποίηση του ανθρώπου με τη λυρική έννοια, υπάρχει η ποιητικότητα του κόσμου που είναι πιο δυνατή. Και η ανθρώπινη ποίηση είναι ένα ανταύγασμά της. Με ενδιαφέρει η ποίηση που ξεφεύγει από όλα τα όρια και φτάνει σε ένα ύπατο σημείο όπου συντρίβεται, συντρίβοντας και τον ποιητή της.
Εγώ λέω: Η ποιητικότητα που ευαγγελίζεται ως υψηλή και αληθινή, δεν είναι άλλη από την υψηλή τεχνολογία.
Ερώτηση: Τι είναι ο Θεός;
Απάντηση: Η πορεία του κόσμου η ίδια έκανε να φανεί ένας Θεός. Λέω συχνά ότι ο Θεός είναι μια μορφή και μια μάσκα του κόσμου.
Εγώ λέω: Υπάρχουν δύο είδη θεότητας: α. αυτή που γεννά η άγνοια κι ο φόβος του αύριο. β. Η μητέρα φύση.
Ερώτηση; Τι κρατά ζωντανή τη σκέψη σας;
Απάντηση: Η αναζήτηση, στη ζωή και στη σκέψη, της σύγκλισής τους και η αδυναμία της απόλυτης συνέπειας.
Εγώ λέω: Η αναζήτηση της ουτοπίας μέσα στο Γίγνεσθαι.
Ερώτηση: Είναι ποιοτικό κριτήριο για σας η συνέπεια ζωής και έργου σε έναν στοχαστή;
Απάντηση: Θα έπρεπε να είναι. Αλλά βλέπουμε ότι μεγάλοι, τεράστιοι φιλόσοφοι σαν τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη είχαν την κουταμάρα να νομίζουν ότι οι δούλοι ήταν φύσει δούλοι. Κοντύτερα σε μας βρίσκεται ο Χάιντεγκερ και η τόσο ύποπτη σχέση του για ένα διάστημα με το ναζισμό. Η συνέπεια είναι μια απαίτηση την οποία βρίσκω πιο πολύ στους μεγάλους ποιητές σαν τον Χέλντερλιν και τον Ρεμπώ.
Εγώ λέω: Ακόμα όμως και ο Αξελός στην Ευρώπη έμαθε ότι οι εργάτες είναι φύσει εργάτες που δεν μπορούν να αυτοδιοικηθούν. Αφού ο κομμουνισμός είναι μια απραγματοποίητη ουτοπία γι'αυτόν.
Ερώτηση: Ποια η ελπίδα, η απελπισία σας;
Απάντηση: Ελπίδα και απελπισία είναι αντιμετωπίσεις σχετικές, στενές. Είναι και μένουν ψυχολογικές, άρα περιορισμένες.
Εγώ λέω: Εαν μη έλπηται ανέλπιστον ου αν εξευρήσει. -Όραμα και Ουτοπία-.
Ερώτηση: Ό,τι ψυχολογικό, περιορίζει;
Απάντηση: Οι ψυχικές δυνάμεις σπρώχνουν τη σκέψη. Το ψυχικό όμως, που γίνεται ψυχολογικό, είναι εμπόδιο. Παραδείγματος χάριν, ο ναρκισσισμός σαν το αποκορύφωμα του ψυχολογισμού είναι κάτι που όλα τα αναχαιτίζει, τα συρρικνώνει.
Εγώ λέω: Η ψυχή δεν υπάρχει. Ό,τι ψυχολογικό είναι επιπλοκές του κωδικού μηχανισμού ζωής, δηλαδή του DNA.
Ερώτηση: Κάποιες στιγμές δεν νιώσατε ναρκισσισμό, ματαιοδοξία…
Απάντηση: Τα θεωρώ ευτελή, αλλά αναγκαία. Συγκροτούν κι αυτά την ολότητα και κανείς δεν μπορεί να βγει από την Ιστορία με καθαρά χέρια. Αν θέλει να κρατήσει τα χέρια του εντελώς καθαρά, δεν θα έχει χέρια. Ο άνθρωπος παίρνει μέρος σε αυτή την απογύμνωση, δεν είναι ποτέ έξω απ’ ό,τι γίνεται.
Εγώ λέω: Τιμαί θεούς και ανθρώπους καταδουλούνται. Μόροι γαρ μέζονες, μέζονας μοίρας λαγχάνουσιν.
Ερώτηση: Αν τα αφήνατε ως χειρόγραφα στο συρτάρι σας;
Απάντηση: Ο άνθρωπος δεν είναι απομονωμένο ον. Δεν είναι ανεξάρτητος, είναι στοιχείο του κόσμου. Κάθε πράγμα θέλει να λεχθεί, να φανεί. Και η μετριότητα και η βλακεία. Και γι’ αυτό έχουν κι αυτά το χώρο τους.
Εγώ λέω: Η δύναμη των ισχυρών είναι τόσο μεγάλη που αφήνουν μόνον ότι δεν τους απειλεί. Οι ισχυροί όμως είναι συγχρόνως και έξυπνοι, γι'αυτό θέλουν να τα ακούν όλα. Οι ισχυροί είναι και άνθρωποι, γι'αυτό κάπου στο βάθος έχουν κρυμμένο τον κυνηγό της ουτοπίας.
Ερώτηση: Τι υπηρετεί σήμερα η φιλοσοφία;
Απάντηση: Δεν μπορεί να υπηρετήσει τίποτα και κανέναν. Σήμερα, ως πλανητική σκέψη μπορεί να τα θέσει όλα υπό ερώτηση και να δώσει αινιγματικές απαντήσεις.
Εγώ λέω: Τίποτα δεν υπηρετεί τη φιλοσοφία, η φιλοσοφία υπηρετεί το όραμα και την δυνατότητα επιδίωξής του.
Ερώτηση: Τι θα νέκρωνε τη σκέψη μας;
Απάντηση: Η έλλειψη του παιχνιδιού.
Εγώ λέω: Η έλλειψη οράματος και ουτοπίας.
Ερώτημα: Το παιχνίδι…
Απάντηση: Ας θέσουμε πρώτα μια ερώτηση: πώς ξετυλίγεται ο κόσμος; Δεν θα έλεγα τι είναι ο κόσμος, γιατί τότε τον καθιστούμε στατικό. Οι μεν λένε προϊόν της ιδέας, οι άλλοι λένε προϊόν της ύλης, άλλοι λένε δημιούργημα του Θεού, άλλοι λένε φαντασίωση του ανθρώπου. Ολα αυτά είναι νοήματα που δίνουμε σαν να βρισκόμαστε έξω από τον κόσμο, ενώ ο κόσμος ο ίδιος ξετυλίγεται χωρίς νόημα, χωρίς γιατί και επειδή, σαν παιχνίδι.
Εγώ λέω: Για να υπάρχει παίγνιο πρέπει να έχει όρους και όρια, αρχή και τέλος. Έτσι είναι ένα μέρος κλειστού πεπερασμένου εκ των προτέρων γεγραμμένου και τετελεσμένου συστήματος παιγνίων, το οποίο λειτουργώντας από μια στιγμή και μετά θα επαναλαμβάνει τον προκαθορισμένο αριθμό των παιγνίων που προϋποθέτει η λειτουργία του. Το παίγνιο που υπαινίσσεται ο Αξελός, ως Παγκόσμιο Γίγνεσθαι, δεν μπορεί να είναι παίγνο, αφού αυτό έχει όρους αντιφατικούς και εξελισσόμενους. Έτσι κάθε στιγμή του έχει το στοιχείο του ανεπανάληπτου και απροσδιόριστου, γι'αυτό είναι άπειρο. Το αληθινό άπειρο είναι αποτέλεσμα του συνεχούς Γίγνεσθαι που συνεχώς αλλάζει όρους και όρια, άρα δεν μπορεί αν λειτουργήσει ως παίγνιο.
Ερώτηση: Τι είναι ο χρόνος;
Απάντηση: Ένα κεντρικότατο θέμα του στοχασμού, που κινητοποιεί και συντρίβει κάθε στοχασμό.
Εγώ λέω: Ορθολογικά ο χρόνος ως διάρκεια των όντων είναι κατηγορία της νόησης και δεν υπάρχει ως τέτοιος. Για τους προσωκρατικούς όμως που είδαν τον κόσμο εν τω γίγνεσθαι και άρα αντιφατικά, ο χώρος, ο χρόνος, το Είναι, το νοείν και το λέγειν συμπίπτουν στο αιώνιο γίγνεσθαι όντας αντιφατικά. Επειδή λοιπόν Αυτοί θεωρούν τον Χρόνο αντιφατικό και θα αρκεστώ στην απόδοση που μας προσφέρουν: Τα πάντα καταλύονται-συντιθέμενα όντας εν εξελίξει, γι'αυτό δεν έχουν απόλυτα σταθερή ταυτότητα για να μπορούν να είναι συνεχώς αυτά τα ίδια και να έχουν διάρκεια. Έτσι το χθες δεν υπάρχει το αύριο δεν υπάρχει το τώρα είναι πάντα. Δηλαδή ο κόσμος υπάρχει Πάντα σαν μηδενική αιχμή του φθίνοντος παρόντος μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, η οποία είναι αιώνια (άπειρη) στην μηδενικότητά της.
Ερώτηση: Λέτε «να μοχθήσουμε να σώσουμε το όνειρο αφού δεν μπορούμε να το πραγματοποιήσουμε»…
Απάντηση: Όλοι κινούμεθα και από διάχυτα όνειρα. Τα όνειρα είναι τα ανοίγματα της ζωής μας. Έχουμε να μάθουμε περισσότερα πράγματα από τα όνειρά μας.
Εγώ λέω: Επειδή ο κόσμος είναι εν τω γίγνεσθαι εμείς είμαστε τα οράματά μας, που ποτέ δεν ολοκληρώνονται γιατί τα πάντα είναι εν εξελίξει. Δηλαδή εμείς οι ίδιοι είμαστε οι ουτοπίες που περιμένουν τους εαυτούς μας στην άκρη του εξελικτικού μας ορίζοντα.
Ερώτηση: Η μη πραγματοποίησή τους…
Απάντηση: Ίσως κλονιστεί και η έννοια της πραγματοποίησης. Ίσως κάποτε καταλάβουμε ότι το «πραγματοποιώ» σημαίνει συγχρόνως και συντρίβομαι.
Εγώ λέω: Επειδή ο κόσμος μας είναι το ίδιο το Γίγνεσθαι, δεν μπορεί να ολοκληρωθεί κι έτσι ούτε τα οράματα που γεννώνται μέσα του μπορούν, γιατί εξελίσσονται.
Ερώτηση: Γιατί υποφέρει ο άνθρωπος;
Απάντηση: Διότι δεν είναι το όλον. Είναι ένα τμήμα του.
Εγώ λέω: Υποφέρει όποιος δεν έχει οράματα και δεν αναζητά ουτοπίες.
Ερώτηση: Θα μπορούσε να είναι αλλιώς;
Απάντηση: Δεν θα μπορούσε, αλλά πνίγεται μέσα σε αυτόν τον περιορισμό. Ό,τι δεν μπορεί να είναι εδώ και κει συγχρόνως…
Εγώ λέω: Ο άνθρωπος χωρίς όραμα υποφέρει, ενώ αυτός με όραμα δεν υποφέρει.
Ερώτηση: Τι είναι ο έρωτας;
Απάντηση: Η αναζήτηση που έγκειται στη συνάντηση και τη μη συνάντηση με τον άλλον.
Εγώ λέω: Η αιτία του κόσμου, ως βασικό στοιχείο του γίγνεσθαι.
Ερώτηση; Τι είναι για σας το θηλυκό;
Απάντηση: Το ήμισυ του κόσμου. Κάτι πάρα πολύ κυρίαρχο, όχι σε επίπεδο διάκρισης φύλων, άντρας – γυναίκα. Είναι σαν δύο δυνάμεις στον κόσμο. Η σχέση με το θηλυκό είναι ένα από τα σημεία συνάντησης, των ανθρώπων μεταξύ τους και με τον κόσμο, και μαζί απομάκρυνσης. Δεν μπορεί ποτέ να πραγματοποιηθεί η απόλυτη συνάντηση αρσενικού και θηλυκού.
Εγώ λέω: Όλοι γεννήθηκαν από γυναίκα.
Ερώτηση: Έπαιξε ρόλο το θηλυκό στη ζωή και στο έργο σας;
Απάντηση: Πάρα πολύ. Αλλά δεν ξέρω πολύ καλά πού και πώς.
Εγώ λέω: Βασικό ρόλο γιατί χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχα.
Ερώτηση: Ο θάνατος;
Απάντηση: Διατρέχει όλη τη ζωή, είναι το οριστικό τέλος της και διατηρεί τα ίχνη της ζωής του θανόντος, που κι αυτά θα εξαφανιστούν κάποτε.
Εγώ λέω: Η ζωή και ο Θάνατος συνιστούν μια αντιφατική ενότητα: Ζούμε-πεθαίνοντας, πεθαίνουμε-ζώντας.
Ερώτηση: Τον φοβάστε;
Απάντηση: Δεν υπάρχει για μένα ο φόβος του θανάτου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θέλω να πεθάνω αύριο. Ο θάνατος είναι ο καλύτερος φίλος και ο χειρότερος εχθρός, γιατί βάζει ένα τέρμα στην περιπέτεια που λέγεται ζωή. Αλλά είναι αυτός που δίνει νόημα σε κάθε πράγμα.
Εγώ λέω: Η αντιφατική ενότητα ζωής και θανάτου είναι ό,τι έχουμε και είμαστε ένα της πρόσωπο. Φοβάμαι το θάνατο όσο και τη ζωή, αγαπώ το θάνατο όσο και τη ζωή.
Ερώτηση: Οι περισσότεροι φοβούνται.
Απάντηση: Ο άνθρωπος φοβάται τη ζωή περισσότερο από το θάνατο. Τη ζωή που οδηγεί προς το τέλος νομίζω ότι φοβούνται οι άνθρωποι.
Εγώ λέω: Όταν φτάνει ο Θάνατος τις περισσότερες φορές είναι λύτρωση, ακόμα κι όταν δεν το αντιλαμβανόμαστε.
Ερώτηση: Μεγαλύτερος φόβος σας;
Απάντηση: Το στέγνωμα της ψυχής και της σκέψης.
Εγώ λέω: Αν μπορούμε να ορίσουμε κάτι μέσα μας ως Ψυχή, αυτό την κάνει το όραμα, χωρίς όραμα και κυνήγι της ουτοπίας δεν υπάρχει ψυχή.
Ερώτηση: Πώς θα νικηθεί ο φόβος;
Απάντηση: Με τη συμφιλίωση μαζί του.
Εγώ λέω: Θάρρος και φόβος είναι στον άνθρωπο μια σύμφυτη αντιφατική σχέση. Πρέπει να τηρούμε το αντιφατικό Μέτρο αυτής της σχέσης. Το υπέρμετρο θάρρος ακολουθείται από υπέρμετρο φόβο. Τότε η ισορροπία διαταράσσεται και πρέπει να ανασυνταχτούμε για μια νέα ισορροπία θάρρους και φόβου.
Ερώτηση: Ποια τρία πράγματα θα άξιζε να πιστέψουμε;
Απάντηση: Η πίστη είναι υπόθεση θρησκευτική. Με την ποίηση και τη σκέψη ο άνθρωπος μπορεί να ανοιχτεί στη φύση, στην τεχνική και στο περιπλανώμενο παιχνίδι επάνω σε έναν ληξιπρόθεσμο πλανήτη.
Εγώ λέω: Απιστίη διαφυγγάνει μη γιγνώσκεσθαι. Με την απιστία, την αμφιβολία ξεφεύγουμε από την άγνοια. Ηράκλειτος.
Ερώτηση; Από πού να πιαστεί ο σύγχρονος άνθρωπος για να υπάρξει;
Απάντηση: Να πιαστεί δεν μπορεί από πουθενά. Του είναι ίσως δυνατόν να ανοιχτεί στο αποσπασματικό Όλον.
Εγώ λέω: Από τον εαυτό του, δηλαδή από τα οράματα που τον συνιστούν ως άνθρωπο.
Ερώτηση: Με τι όπλα;
Απάντηση: Χωρίς όπλα. Και χρησιμοποιώντας όλα τα όπλα. Το άνοιγμα δεν είναι κάτι το μυστηριώδες. Ας πάρουμε μια παρέα στην παραλία. Οι μεν φωτογραφίζουν τους δε. Θέλουν να τους οικειοποιηθούν, να τους αρχειοθετήσουν. Οι άλλοι φωτογραφίζουν τη θάλασσα, θέλουν να την ακινητοποιήσουν. Οι άλλοι λένε, τι ωραία που είναι, δες, δες τι ωραία που χτυπάει το κύμα. Ολα αυτά είναι μορφές ακινητοποίησης του χρόνου, του χώρου και όχι άνοιγμα στο χωροχρόνο. Ανοιγμα είναι να έκαναν μπάνιο, να χαίρονταν, να ζούσαν χωρίς αυτό το δες, δες…
Εγώ λέω: Δεν μπορεί αν υπάρξει όραμα χωρίς τους Άλλους. Η σύμφυση με τους άλλους είναι το ανώτερο όπλο του ανθρώπου.
Ερώτηση: Το αξιακό σύστημα που οικοδομείτε;
Απάντηση: Δεν οικοδομώ σύστημα. Επιχειρώ ένα βήμα. Και αυτό θα περάσει. Δεν είναι αυτοσκοπός. Ξέρει κανείς ότι αφήνει κάτι πίσω του και ας έχει υποστεί απέραντες μεταλλαγές.
Εγώ λέω: Αξιακό είναι το αταξικό σύστημα διαβίωσης που είναι το ανώτερο όραμα του ανθρώπου. Αιώνες τώρα ο άνθρωπος μάχεται συνεχώς για την πραγματοποιησή του και όλο δοκιμάζει απώλειες. Συνεχίζει όμως γιατί αυτό το όραμα τον καλεί. Μέσα απ'τις απώλειες δημιουργείται ένα σταθερό υπόβαθρό που κάποια στιγμή εκεί επάνω έξαφνα θα πραγματοποιηθεί αυτό το όραμα.
Ερώτημα: Αυταπάτη αθανασίας;
Απάντηση: Αν το εκλαμβάνει κάποιος σαν αυταπάτη αθανασίας, πρέπει τελικά να ξέρει ότι θα γίνει κάτι τελείως άλλο.
Εγώ λέω: Αθάνατοι-θνητοί, θνητοί-αθάνατοι, ζώντες τον εκείνων θάνατον των δε εκείνων βίον τεθνεώτες. Ηράκλειτος.
Ερώτηση; Έχω μια πικρή αίσθηση από όσα λέτε για τον κόσμο.
Απάντηση: Πικρή, γιατί κρατάμε χιλιάδων χρόνων πίκρα. Γιατί μας έμαθαν ότι ο άνθρωπος πρέπει να είναι το ιδεατόν του Πλάτωνα, το καλό του Χριστιανισμού, ο καλός αστός και μετά ο καλός προλετάριος, σήμερα ο καλός παραγωγός… Η ανθρωπότητα έχει υποστεί χιλιάδων χρόνων κηρύγματα που την περιορίζουν ολοένα και πιο πολύ.
Εγώ λέω: Τα κηρύγματα θέλουν οράματα και ιδεολογίες, χωρίς αυτά θα είμαστε ευτυχισμένοι όσο και τα πρόβατα. Αυτό βέβαια δεν είναι κακό, ο κόσμος μας θα ήταν απλός και απόλυτα κατανοητός. Θα ζούσαμε με την αναζήτηση του καλού χόρτου και το φόβο του κακού λύκου.
Ερώτηση: Υπάρχει σήμερα κρίση;
Απάντηση: Υπάρχει κρίση πολιτισμού, κρίση στον ψυχισμό των ανθρώπων, η οποία εκδηλώνεται σε ολόκληρο τον κόσμο.
Εγώ λέω: Όπου υπάρχει κρίση υπάρχει αντίσταση και όπου υπάρχει αντίσταση υπάρχει ελπίδα.
Ερώτημα: Γιατί οι νέοι πάντα διάβαζαν Μαρξ και Νίτσε συγχρόνως;
Απάντηση: Διότι και οι δύο κάνουν ανελέητη κριτική του παρόντος. Ο Μαρξ καταδικάζει όλη την αποξένωση του ανθρώπου από τον εαυτό του μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα. Ο Νίτσε βλέπει στο σύστημα όπου ζούμε έναν απέραντο μηδενισμό. Όμως και οι δύο θέλουν να κάνουν ένα βήμα σωτηριολογικό. Ο Μαρξ στον απόλυτο κομμουνισμό και ο Νίτσε στον υπεράνθρωπο. Ως τα τώρα δεν ξέρω κανέναν φιλόσοφο που να μη θέλησε να δώσει σωτηριολογικό άνοιγμα.
Εγώ λέω: Μπορεί κάποιοι νέοι να διαβάζουν, αυτό δεν είναι κακό μάλιστα είναι πρέπον. Όμως οι νέοι δεν θα σωθούν απ'τη μελέτη, αλλά από την αίσθηση και το βίωμα της καθημερινότητας. Ο κόσμος μπορεί με κάποιο τρόπο να επαναλαμβάνεται, μα κυρίως είναι μόνο τώρα ανεπανάληπτος. Ο Μακρυγιάννης, ο Κολοκοτρώνης και όλοι αυτοί οι ήρωες δεν είχαν διαβάσει, ακολούθησαν το ένστικτό τους για δικαιοσύνη, το ίδιο και οι ήρωες της αντίστασης.
Ερώτημα: Για ποιον πολιτισμό θα μιλούσατε σήμερα;
Απάντηση: Η εποχή μας είναι η εποχή του μυθολογικο-τεχνολογικού πολιτισμού που κρύβει το βαθύτερό του κίνητρο.
Εγώ λέω: Όλες οι εποχές είναι μυθο-τεχνολογικές. Ο μύθος είναι το όραμα και η τεχνική το μέσον.
Ερώτημα: Με ποια εργαλεία θα μπορούσαμε να «εξανθρωπιστούμε»;
Απάντηση: Με τα εργαλεία προχωρούμε, όπως λένε (προς τα πού;), αλλά αυτά δεν λύνουν το βασικό πρόβλημα της ύπαρξης της ανθρωπότητας, η οποία είναι εγκλωβισμένη στην τεράστια δύναμη που προέρχεται από τη συνάντηση της φύσης με την τεχνική.
Εγώ λέω: Με το όραμα, δηλαδή την ιδεολογία και την τεχνική. Γιατί η τεχνική είναι Παλλάδιο που φωτίζει και καίει, φωτίζει όταν οδηγεί στο όραμα καίει όταν οδηγεί στην τεχνολογία καθαυτή.
Ερώτημα: Η μεγαλύτερη χαρά;
Απάντηση: Οι συναντήσεις -στιγμιαίες και καίριες- με εκφάνσεις της φύσης, η δύναμη του έρωτα και της φιλίας που περιέχει τον έρωτα, οι σκέψεις που έρχονται σε μας.
Εγώ λέω: Επειδή το ότι υπάρχουμε είναι η μεγαλύτερη χαρά, όλα τη συνιστούν.
Ερώτημα: Το μεγαλύτερο όραμα;
Απάντηση: Το όραμα της συνάντησης της σκέψης και του κόσμου και η παραδοχή του φευγαλέου. Η παραδοχή της φανέρωσης και της ταυτόχρονης απόσυρσης, όσο γίνεται πιο γαλήνια.
Εγώ λέω: Το ότι κατεβήκαμε από τα κλαδιά να συνεχίζουμε το δρόμο για την ουτοπία.
Ερώτημα: Νιώθετε ότι πρέπει να αποδείξετε κάτι;
Απάντηση: Από την εφηβεία είχα την εντύπωση ότι έπρεπε να πω αυτό που βλέπω.
Εγώ λέω: Δεν είναι ανάγκη να αποδείξουμε τίποτα, αφού όλα είναι μπροστά μας. Όμως ακόμα κι αν τα δείχνεις σ' αυτόν που δε θέλει να δει, αυτός δεν βλέπει.
Ερώτηση: Η εξάρτηση από τους άλλους είναι αδυναμία;
Απάντηση: Έχουμε αναγκαία εξάρτηση από τους άλλους ανθρώπους. Η εξάρτηση πάλι δημιουργεί τα κενά της. Εξάρτηση και μη εξάρτηση έχουν το αναγκαίο στοιχείο που είναι και θετικό και αρνητικό.
Εγώ λέω: Η εξάρτηση είναι έννοια αμφίσημη: Εξαρτώμαι τόσο όσο ο άλλος εξαρτάται από εμένα. Από μόνοι μας όμως και χωρίς εξάρτηση είμαστε ανύπαρκτοι.
Ερώτημα: Αυτοδυναμία;
Απάντηση: Δεν μπορεί να υπάρξει σε κανένα επίπεδο.
Εγώ λέω: Η Αυτοδυναμία είναι έννοια αμφίσημη. Η δύναμή κάθε ατόμου απορρέει απ'το κοινωνικό του σύνολο που αίρει την αυτοδυναμία του.
Ερώτημα: Η σύγχρονη Ελλάδα;
Απάντηση: Είναι ένα πρόβλημα. Ούτε Ανατολή ούτε Δύση ούτε Ευρώπη ούτε Ασία. Βαδίζει προς την αναζήτηση μιας ενότητας, την οποία δεν βρίσκει εύκολα. Δεξιά και Αριστερά είναι φθαρμένες και δεν αναδύεται ένας δρόμος.
Εγώ λέω: Στη σύγχρονη Ελλάδα υπάρχει το ρεύμα της μεγάλης αρχαιότητας. Αν δεν το αφομοιώσουμε, δηλαδή δεν το φέρουμε στο Παρόν, θα μας παρασύρει στο παρελθόν που δεν υπάρχει. Δηλαδή στο θάνατο.
Ερώτημα: Πώς θα ανακαλύψουν οι Έλληνες πολιτικοί την «πραγματική πολιτική»;
Απάντηση: Θα έπρεπε να ξεπεράσουν τον στενό πολιτικαντισμό. Είναι όμως αυτό δυνατό;
Εγώ λέω: Δεν χρειαζόμαστε πολιτικούς. Πρέπει να ξανα-κατέβουμε από τα κλαδιά του δέντρου και να αυτο-διοικηθούμε. Δηλαδή να ασκήσουμε την τέχνη της λαοκρατίας.
Ερώτημα: Είναι εφικτή η Δημοκρατία;
Απάντηση: Η Δημοκρατία μένει ουτοπική, δηλαδή δεν έχει πουθενά τόπο να πραγματοποιηθεί. Το ίδιο της το νόημα μας ξεφεύγει.
Εγώ λέω: Το όραμα της δημοκρατίας είναι ουτοπικό γιατί ο κόσμος, όντας αντιφατικός, συνεχώς αλλάζει. Η αστική δημοκρατία πέρασε κι έφυγε, μπροστά μας έχουμε ένα νέο όραμα μια νέα ουτοπία στο βάθος του εξελικτικού ορίζοντα που μας καλεί. (Η Δημοκρατία είναι αντιφατική, δηλαδή μια δημοκρατική-δικτατορία μισθωτής εργασίας και κεφαλαίου, αφού αφορά το κοινωνικό γίγνεσθαι που αποτελείται από τάξεις και κοινωνικά στρώματα. Είναι τόσο πιο δημοκρατική για την τάξη που κυβερνά όσο πιο δικτατορική για τις τάξεις που κυβερνώνται. Όταν την εξουσία έχει το κεφάλαιο έχουμε δικτατορία του χρήματος πάνω στην εργασία, όταν την εξουσία έχει η εργατική τάξη έχουμε δικτατορία της εργασίας πάνω στο χρήμα).
Ερώτηση: Τι σας έχει δώσει η Ελλάδα;
Απάντηση: Μια ζωική ορμή. Την επαφή με τα στοιχεία της, τη θάλασσα, τον αέρα, τη γη, τη φωτιά.
Εγώ λέω: Μπορεί η Ελλάδα να έχει ξεπέσει, όμως ακόμα σ' όλο τον κόσμο δίνει πολιτισμό. Μπορεί κάποιοι να τον βρήκαν στο Παρίσι ή το Λονδίνο, όμως και αυτό από την Ελλάδα αντλείται ακόμα. Έλληνας είναι αυτός που πιστεύει στο Γίγνεσθαι, στην ανθρώπινη σχέση και στην ελευθερία. Για αυτό είναι αιώνιος αντάρτης.
Ερώτημα: Τι σας έχει πάρει;
Απάντηση: Δεν είχα ποτέ την προκατάληψη, ώστε να μπορέσει να μου την πάρει.
Εγώ λέω: Όλοι όσοι προσέφεραν στην ιερή αυτή χώρα τιμωρήθηκαν. Γιατί καλούν στην ανασύνταξη την ανθρωπότητα. Αυτό προϋποθέτει την καταστροφή του παλιού και την γέννηση του νέου. Στο παλιό πάντα εντάσσονται οι ισχυροί, αυτοί δεν θέλουν αλλαγή. Όμως κάθε τιμωρία για τη γένεση του κόσμου είναι συγχρόνως τιμή, που οι τιμωροί ασκούν πάνω σου δείχνοντας τη δική τους ατιμία.
Ερώτημα: Σκεφτήκατε ότι μπορεί να σας τιμούν και να μη σας έχουν διαβάσει;
Απάντηση: Πολλά πράγματα δεν χρειάζεται να έχουν διαβαστεί. Μπορεί να διαπερνάνε την ατμόσφαιρα.
Εγώ λέω: Οι περισσότεροι χριστιανοί και μουσουλμάνοι δεν έχουν διαβάσει τις γραφές τους. Οι περισσότεροι μαρξιστές δεν έχουν διαβάσει Μαρξ. Στις περισσότερες συναυλίες χειροκροτούν ενώ θα έπρεπε να γιουχάρουν. Είναι σύνηθες θα ακούμε τις φήμες και όχι την ίδια την ουσία. Εξ άλλου οι περισσότεροι άνθρωποι ακόμα κι αν διαβάσουν κάτι, το διαμορφώνουν στο νου τους σύμφωνα με τις δικές τους αντιλήψεις. Αυτό δεν είναι κακό αφού όλοι έμφυτα κοινωνούν του Ηρακλειτικού Λόγου και γι'αυτό κοινωνούν με μιαν έμφυτη ελευθερία.
Ερώτημα: Διαψεύδετε την κατάρα των Ελλήνων να μην αναγνωρίζουν ζώντες δημιουργούς.
Απάντηση: Στην Ελλάδα υπάρχει μεμψιμοιρία και δυσκολία αν δεν προηγηθεί μια αναγνώριση από τα έξω. Έξω είναι πιο πολιτικά θεσμισμένα τα πράγματα. Αλλά και υπάρχουν πράγματα που περιμένουν ακόμα το μέλλον τους.
Εγώ λέω: Κανένας προφήτης στον τόπο του.
Ερώτημα: Τι θα λέγατε σε έναν νέο φιλόσοφο;
Απάντηση: Να ανοιχτεί στη σκέψη, στα κείμενα και στο κίνημα της σκέψης, στην ποίηση που διατρέχει κάθε τέχνη και να ζήσει και να πει αυτό που τον εμψυχώνει και τον συνθλίβει ατομικά και κοινωνικά.
Εγώ λέω: Να ανοιχτεί μέχρι τέρμα στα οράματα και τις ουτοπίες του με οδηγό τους προσωκρατικούς, Αναξίμανδρο, Ηράκλειτο και Ζήνωνα.
Ερώτημα: Τι θα λέγατε σε έναν έφηβο;
Απάντηση: Να κρατήσει, όσο γίνεται, έναν παλμό και στη λεγόμενη ώριμη ηλικία.
Εγώ λέω: Αθλητισμός, ΄Ερωτας και Νόηση.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου